Początki Andrychowa sięgają XIV w. Prawdopodobnie osadę o nazwie Indrzychów założyli wychodźcy z Moraw. W wykazie świętopietrza z 1344 r. wioska ta figuruje przypuszczalnie pod zniekształconą nazwą Henrychów (ecclesia de Henrichow). W 1345 r. osada zajmowała 27 kilometrów kwadratowych (według innych źródeł 10 kilometrów kwadratowych) i była zamieszkiwana przez 105 osób. Kronikarz z XV w., Jan Długosz, w swoim dziele Liber Beneficiorum nazywał wspomnianą wioskę Gendrzychowem.

W 1440 r. kasztelan krakowski Dziersław z Rytwian wyruszył na prywatną wojnę ze Śląskiem. Gdy przechodził przez Andrychów, większość mieszkańców osady dołączyła do niego, co spowodowało wyludnienie miejscowości.

Za czasów króla Zygmunta I, na początku XVI w. Andrychów wraz z miastem Zator przeszedł pod panowanie polskie; stał się centrum administracyjnym okolicznych osad. W 1564 r. na sejmie walnym została podjęta decyzja o wcieleniu księstwa zatorskiego i oświęcimskiego do Korony Polskiej. Następstwem tej decyzji było zaprowadzenie na przyłączonych ziemiach prawa polskiego w miejsce prawa czeskiego oraz zmiana języka urzędowego z czeskiego na polski. Zmiany te spowodowały napływ polskiej szlachty na ten obszar.

„W kolejnych latach Andrychów przechodził z rąk do rąk. Za czasów Zygmunta Starego, w XVI wieku, właścicielami Andrychowa byli Szyllingowie. Byli oni zwolennikami reformacji, toteż w drugiej połowie wieku znaczna część mieszkańców andrychowskiej wioski przechodzi na kalwinizm”[1.1]. Parafia katolicka przestała istnieć.

Andrychów na początku XVII w. stał się własnością Mariana Przyłęckiego herbu Szreniawa – sędziego, a następnie kasztelana oświęcimskiego. Był on ponadto doradcą króla Zygmunta III oraz Władysława IV. Następnym dziedzicem miejscowości był brat Mariana Przyłęckiego – Hieronim, a po nim Andrychów odziedziczył jego syn Achacy.

Podczas II wojny północnej, w 1655 r. oddziały szwedzkie zmierzające do Oświęcimia oraz na Żywiecczyznę niemalże całkowicie zniszczyły wioskę Andrychów. Szybko jednak odbudowano osadę, a w 1674 r. powstał tutaj ośrodek tkactwa.

W 1707 r. ponownych zniszczeń dokonały wojska szwedzkie Karola XII. Kolejnym właścicielem Andrychowa była rodzina Czernych. Franciszek Czerny, kasztelan oświęcimski, sprowadził i osiedlił na początku XVIII w. rzemieślników, a wśród nich tkaczy z Belgii, Saksonii i Śląska. „Od tego czasu datuje się znaczniejszy rozwój andrychowskiego tkactwa, choć jego zaczątki sięgają zapewne XVI wieku”[1.2]. Nowy właściciel bezskutecznie starał się o nadanie praw miejskich osadzie. Mimo to w 1750 r. wioska otrzymała przywilej królewski na organizowanie jarmarków, jak dotąd przyznawany prawie wyłącznie miastom. Salomea, córka Franciszka, wniosła w posagu ziemię andrychowską Stanisławowi Ankwiczowi z Posławic, kasztelanowi bieckiemu.

„Podstawą prawną urządzenia miasta Andrychowa stanowiły dwa przywileje: dokument królewski wydany przez Stanisława Augusta dnia 24 października 1767 roku oraz przywilej Stanisława Ankwicza, ówczesnego właściciela Andrychowa, z dnia 8 maja 1768 roku, który wprowadzał w życie postanowienie królewskie. Miasto Andrychów zaczęło więc istnieć od dnia 8 maja 1768 roku”[1.3]. Od momentu uzyskania praw miejskich obok siebie istniały miasto i wieś Andrychów.

W 1772 r. wieś i miasto Andrychów weszły w skład zaboru austriackiego. Austriacy nadali miastu nazwę Andrichau. Przywilej kancelarii w Wiedniu z 1823 r. potwierdza prawa miejskie Andrychowa. Od końca XVIII i przez cały XIX wiek występują częściowo zniemczone formy nazwy miasta: Andrichau lub Andrychau.

Andrychów swój awans zawdzięczał dobrze rozwiniętemu tkactwu. „W 1792 roku było tu już 200 warsztatów tkackich, a miejscowy cech wraz z okolicą liczył ich 700. Wieś miała większy obszar i liczyła więcej mieszkańców. Przykładowo w 1816 roku we wsi Andrychów było 217 domów i 1860 mieszkańców, a w mieście Andrychów w 1824 roku tylko 125 domów i 1050 mieszkańców”.

W 1886 r. nastąpiło połączenie wsi i miasta Andrychów. W tym czasie w działał tu magistrat i sąd grodzki. W 1888 r. uruchomiono połączenie kolejowe z Cieszynem i Bielskiem. W 1905 r. Rada Miasta ostatecznie przyjęła dla miasta nazwę Andrychów, a potwierdziła ją Rada Ministrów w Wiedniu.

Po śmierci Stanisława Ankwicza właścicielem Andrychowa został jego syn Tadeusz, a następnie jego żona Katarzyna z Małachowskich Ankwiczowa. Na początku XIX w. hrabia Bobrowski kupił miasto, które było własnością jego rodziny do 1945 r.

I wojna światowa oszczędziła miasto, które znajdowało się daleko od najważniejszych wydarzeń. Tylko w latach 1914–1915 podczas ofensywy wojsk rosyjskich Andrychów znalazł się strefie zaplecza przyfrontowego, a w budynku szkoły mieścił się szpital wojskowy. Jednakże mężczyźni z miejscowości służyli w armii austriackiej. Koniec I wojny światowej przyniósł Polsce niepodległość, a miasto znalazło się w granicach II Rzeczypospolitej.

W 1908 roku powstała Pierwsza Galicyjska Tkalnia Mechaniczna „Bracia Czeczowiczka” będąca własnością rodziny żydowskiej pochodzącej z Czech. Od tej pory eksportowano wyroby ze znakiem firmowym „ABC” (Andrychów – Bracia Czeczowiczka).

W okresie dwudziestolecia międzywojennego miasto systematycznie się rozwijało. Andrychów powoli stawał się ośrodkiem wczasowo-turystycznym. Wybudowano basen miejski, stadion sportowy oraz wytyczono trasy narciarskie i szlaki turystyczne. Rozwój miasta zahamował wybuch II wojny światowej. Rozpoczęły się prześladowania, przesiedlenia i wywózki do prac przymusowych oraz do obozów koncentracyjnych. Ogółem ich ofiarom padło około 2 tys. mieszkańców.

27 stycznia 1945 r. żołnierze IV Frontu Ukraińskiego zajęli miasto. Po wojnie Andrychów uległ szybkiemu uprzemysłowieniu. Zakłady Czeczowiczka zostały upaństwowione, odbudowane i rozbudowane. Przekształcono je w Andrychowskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego. Niedaleko powstała Wytwórnia Silników Wysokoprężnych „Andoria”, która specjalizowała się w produkcji silników dla rolnictwa i budownictwa, a także komunikacji. Kolejnym dużym zakładem była Andrychowska Fabryka Maszyn, znana w świecie jako producent obrabiarek specjalizowanych. Andrychów stał się znaczącym miastem przemysłowym w skali kraju. W mieście rozwinęło się także rzemiosło, usługi i handel. W Andrychowie w szybkim tempie budowano nowe osiedla i szkoły. Komunistyczne władze nie przywiązywały wagi do ochrony środowiska naturalnego, które uległo znacznej degradacji w okresie PRL-u. Po drugiej wojnie nastąpił intensywny wzrost liczby ludności miasta związany z dynamicznym rozwojem przemysłu. Po zakończeniu II wojny światowej w 1945 r. w mieście mieszkało niespełna 5000 osób, w 1966 r. miasto liczyło 12 031 mieszkańców, a w 1989 – 22 531.

Bibliografia

  • Siemionow A., Ziemia Wadowicka. Monografia turystyczno-krajoznawcza, Wadowice 1984.
  • Zembroń J., Raptularz Andrychowski. Przemysł miejscowy w XX wieku, Andrychów 2002.
  • Zwoliński A., Miasto Ankwiczów. Z dziejów Andrychowa, Kraków 1993.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Zembroń J., Raptularz Andrychowski. Przemysł miejscowy w XX wieku, Andrychów 2002, s. 17.
  • [1.2] Siemionow A., Ziemia Wadowicka. Monografia turystyczno-krajoznawcza, Wadowice 1984, s. 144.
  • [1.3] Zwoliński A., Miasto Ankwiczów. Z dziejów Andrychowa, Kraków 1993, s. 15.