Żydzi zaczęli osiedlać się w Annopolu prawdopodobnie już na początku XVII w.[1.1], ale najstarsze dokumenty potwierdzające ich obecność w mieście pochodzą dopiero z XVIII stulecia. Jak podaje spis z 1787 r. mieszkało tu 106 wyznawców religii mojżeszowej, stanowiąc ok. 44% populacji miasteczka[1.1.1].

Annopolscy Żydzi zajmowali się głównie handlem zbożem i bydłem, propinacją alkoholu, dzierżawą karczm, składów solnych i sadów, a także rzemiosłem i lichwą. Nie wiadomo dokładnie kiedy powstała tu odrębna gmina – różne źródła datują ten fakt pomiędzy XVI a XVIII stuleciem[1.2].

Na północny-zachód od rynku znajdował się plac bóżniczy. Stała na nim synagoga, obok której usytuowany był cmentarz. W XIX w. w mieście działały już dwie bóżnice – murowana i drewniana. Pod koniec stulecia, poza granicami ówczesnego miasta, założono nowy cmentarz. Funkcję rabina pełnili kolejno: Nachman Rubinstein (1828–1878), Elimelech Rubinstein (1878–1923) oraz Nachman Baruch Rubinstein.

W XIX w. gmina szybko rozwijała się, a Żydzi odgrywali znaczącą rolę w życiu ekonomicznym i społecznym całego ośrodka. W mieście działało wielu rzemieślników żydowskich (głównie krawców i szewców), funkcjonowały liczne sklepy oraz przedsiębiorstwa produkcyjno-handlowe. Działał szpital żydowski, ufundowany i finansowany przez najbogatszych obywateli Annopola[1.1.2]. Miasto było znane jako ośrodek studiów nad Torą[1.1.1].

W połowie XIX w. władze lokalne wydały dekret zabraniający Żydom noszenia tradycyjnych strojów, a także pejsów i bród. Zamknięto też szkoły żydowskie i szpital. Sytuacja wywołała liczne protesty ze strony miejscowej ludności żydowskiej, spowodowała też antyżydowskie rozruchy. Wskutek tych wydarzeń, a także ze względu na pogarszającą się sytuację ekonomiczną, pod koniec XIX w. nastąpiła miejsce fala migracji ludności żydowskiej z Annopola do większych miast, a także za ocean[1.1.2].

W okresie międzywojennym Annopol był znów typowym sztetlem, zamieszkałym w przeważającej liczbie przez ludność żydowską. Mimo niezwykle trudnych warunków ekonomicznych, spowodowanych m.in. skutkami I wojny światowej, gmina w Annopolu nadrabiała ubytki demograficzne. W 1921 r. Żydzi stanowili już ok. 73% populacji ośrodka.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego aż 57 Żydów pracowało jako wyrobnicy u rolników polskich. Świadczyć to może o ciężkiej sytuacji ekonomicznej społeczności. Obok nich odnotowano w metrykach: 50 handlarzy, 94 kupców, 3 handlarzy bydłem, 2 kupców koni oraz handlarza końmi. Z innych źródeł wiemy, że ludność żydowska zajmowała się rzemiosłem (42%) i handlem (37%). W Annopolu było też dwóch nauczycieli chederu, nauczyciel prywatny, dwóch felczerów oraz dwóch buchalterów.

W 1931 r. w Annopolu zamieszkiwało 1388 Żydów[1.3]. Na 1253 urodzone przed II wojną światową dzieci, 859 było wyznania mojżeszowego. W latach 30. XX w. społeczność żydowska miasta stanowiła 68,5% ogółu mieszkańców[1.4].

W miasteczku działały lokalne komórki wielu partii politycznych. Największym poparciem w latach 20. i 30. XX w. cieszyły się organizacje o charakterze syjonistycznym, choć silną pozycję miała też ortodoksyjna partia Aguda[1.1.1]. W latach 1928–1929 w Annopolu działała też silna organizacja komunistyczna.

Znaczącą rolę kulturotwórczą odgrywała działająca w mieście szkoła hebrajska Tarbut[1.1.2]. Spośród jej uczniów wywodziła się znaczna część członków, działających w Annopolu w latach 30. XX w. młodzieżowych przybudówek syjonistycznych: Ha-Szomer ha-Cair i He-Chaluc ha-Cair. Wielu z nich jeszcze przed wybuchem wojny wyemigrowało do Palestyny. W mieście działały także liczne chedery, gminna Talmud-Tora oraz nowoczesne, świeckie szkoły żydowskie dla dziewcząt i chłopców[1.1.2]. W mieście działała też niewielka jesziwa, przygotowująca chłopców w wieku 14–17 lat do podjęcia studiów w lubelskiej uczelni rabinackiej.

W drugiej połowie lat 30. XX w. sytuacja ekonomiczna annopolskich Żydów stopniowo pogarszała się. Osoby będące w trudnej sytuacji materialnej otrzymywały pomoc od licznych instytucji dobroczynnych. Dzięki wsparciu finansowemu ze strony żyjących w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie ziomków w mieście działał bank kredytowy i fundusz pożyczkowy dla najuboższych[1.1.2].

We wrześniu 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, wskutek czego zachodnia część kraju znalazła się pod okupacją. Wkrótce po wybuchu wojny do Annopola przybyło wielu żydowskich uciekinierów z innych ośrodków, co spowodowało znaczący wzrost liczby ludności. W maju 1942 r. przebywało tu niemal 2 tys. osób, w tym m.in. Żydzi z okolicznych wsi i mniejszych miejscowości, a także pochodzący z Kalisza i Łodzi. Niemcy zorganizowali obóz pracy w pobliskim Rachowie i Janiszowie, a wiosną 1940 r. utworzyli getto w samym Annopolu. Okupanci zniszczyli obie synagogi i zdewastowali cmentarze.

Likwidacja getta w Annopolu rozpoczęła 15 października 1943 roku. Po wstępnej selekcji około 400 osób zostało wysłanych do obozów pracy w Gościeradowie i Janiszowie. Następnie zamordowano na miejscu osoby starsze i niedołężne, a pozostałych deportowano do getta w Kraśniku, skąd w listopadzie trafili do obozu zagłady w Bełżcu[1.1.1]. W listopadzie 1943 r. do obozu pracy w Rachowie dotarło ok. 630 Żydów z obozu w Budzyniu pod Kraśnikiem; po przybyciu zostali natychmiast rozstrzelani. Byli to Żydzi pochodzący z Austrii i Niemiec[1.5].

Grupa mężczyzn, którzy zbiegła z Annopola przed rozpoczęciem akcji wywózkowej, ukryła się w okolicznych lasach. Wzięła ona udział w akcji wyzwolenia Żydów z obozu pracy w Janiszewie, przeprowadzonej na początku 1943 roku[1.6].

Nota bibliograficzna

  • Annopol-Rachow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, ss. 46–47.
  • Rachow-Annopol; Pirkei Edut We-Zikaron, red. S. Nitzan, Tel Awiw 1978 [online]http://www.jewishgen.org/yizkor/Annopol/annopol.html#TOC [dostęp: 07.01.2015].
  • Szymanek W., Z dziejów miasta Annopol, „Regionalista” 2000.
  • Szymanek W., Z dziejów powiatu janowskiego i kraśnickiego w latach 14741975, Lublin 2003.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Annopol-Rachow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 46.
  • [1.1.1] [a] [b] [c] [d] Annopol-Rachow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 46.
  • [1.2] Rachow-Annopol; Pirkei Edut We-Zikaron, red. S. Nitzan, Tel Awiw 1978 [online]http://www.jewishgen.org/yizkor/Annopol/annopol.html#TOC [dostęp: 07.01.2015].
  • [1.1.2] [a] [b] [c] [d] [e] Rachow-Annopol; Pirkei Edut We-Zikaron, red. S. Nitzan, Tel Awiw 1978 [online]http://www.jewishgen.org/yizkor/Annopol/annopol.html#TOC [dostęp: 07.01.2015].
  • [1.3] Szymanek W., Z dziejów powiatu janowskiego i kraśnickiego w latach 14741975, Lublin 2003, s. 67.
  • [1.4] Szymanek W., Z dziejów powiatu janowskiego i kraśnickiego w latach 14741975, Lublin 2003, ss. 69–71.
  • [1.5] Szymanek W., Z dziejów miasta Annopol, „Regionalista” 2000, s. 11.
  • [1.6] Annopol-Rachow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, ss. 46–47.