Żydzi w Białej Piskiej, najpewniej tak jak i w pobliskich miasteczkach, zaczęli osiedlać się u schyłku epoki napoleońskiej. Stosunkowo nagły rozwój społeczności żydowskiej w Białej Piskiej nastąpił jednak w połowie XIX w. Miejscową wspólnotę stworzyli w większości imigranci z Prus Zachodnich i Mazowsza.

W 1859 r. w Białej Piskiej mieszkał rzezak Wolf Anschel (do ok. 1865 r.). W 1862 r. w miasteczku oficjalnie utworzono niezależną od Pisza gminę synagogalną. W roku budżetowym 1863–1864 dysponowała ona kwotą 150 talarów. Na wpływy składały się składki członkowskie (116 talarów) oraz opłaty za naukę dzieci (11 talarów), za świąteczne odczytywanie fragmentów Tory (15 talarów), za ubój rytualny (8 talarów). Środki te wydatkowano na utrzymanie sługi religijnego (120 talarów) i jego pomocnika, który modlił się w czasie Nowego Roku i w Dzień Sądny (5 talarów), na dzierżawę i remont cmentarza (5 talarów), na posłańca (2 talarów), na koszty administracyjne (4 talarów) oraz inne wydatki (14 talarów). Gminę stać było później również na utrzymanie synagogi.

Społeczność bialskich Żydów, najprawdopodobniej na przełomie lat 70. i 80. XIX w., dotknął bliżej nieokreślony kryzys, który doprowadził do likwidacji samodzielnej gminy. Na przełomie 1899 i 1900 r. w miasteczku mieszkało już tylko dwóch dorosłych: Emil M. Cohn i Hermann Fürst oraz jeszcze jeden mężczyzna w którejś z okolicznych wsi. Mimo wszystko, mieli oni nadzieję na powiększenie liczebne gminy i dalsze funkcjonowanie samodzielnego kahału. Opłacali sługę religijnego, który raz w tygodniu przyjeżdżał do Białej Piskiej z Pisza[1.1].

Samodzielna gmina upadła ok. 1905 roku. Odtąd tutejsi Żydzi, których liczebność wahała się od ok. 20 do 40 osób, ponownie wchodzili w skład gminy synagogalnej w Piszu. Trudnili się przede wszystkim handlem, m.in. wyroby żelazne przy ul. Starej Ełckiej (Alt Lycker Strasse) sprzedawał Gorfinkel[1.2]. Żydowscy mieszkańcy, podobnie jak ich chrześcijańscy sąsiedzi, odczuli skutki zniszczeń dokonanych na terenie Białej Piskiej w czasie I wojny światowej. Spłonęło wówczas wiele sklepów i kamienic, także należących do Żydów. W okresie międzywojennym liderem tutejszej społeczności żydowskiej był najpewniej Julius Gorfinkel.

Wspólnota losów Niemców i Żydów, umocniona w latach 1914–1915, została przekreślona zwłaszcza po dojściu do władzy hitlerowców (1933). Nasiliły się wystąpienia antysemickie, które zmuszały tutejszych Żydów do wyjazdu, przede wszystkim do Berlina i Królewca, także do emigracji (Holandia). Znane są personalia osiemnastu osób związanych z Białą Piską poprzez urodzenie bądź zamieszkanie, które zginęły podczas Zagłady[1.3]. Najczęściej były one deportowane z dużych miast (przede wszystkim z Berlina) do miejsc zagłady, gett w Theresienstadt, Rydze i Krasiczynie oraz do obozów w Buchenwaldzie (Max Conrad, zm. 1938), Auschwitz, Treblince, Sobiborze. Zagładę przeżyli członkowie rodzin Leyserów, Nahumów, Preussów, Seidemannów. Mieszkają do dziś m.in. w Izraelu.

Nota bibliograficzna

  • Kossert A., Aus der Geschichte der jüdischen Gemeinde zu Johannisburg/Ostpreussen, [w:] Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreussen, red. M. Brocke, M. Heitmann, H. Lordick, Hildesheim 2000, ss. 73–76;
  • Kossert A., Zarys historii gminy żydowskiej w Piszu, „Znad Pisy” 1999, nr 8, s. 71;
  • Wippich G., Bosk G., Haffke U., Im Lichte der Erinnerung, Neumünster 2001.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Państwowe w Olsztynie, Starostwo Powiatowe w Piszu (Landratsamt Johannisburg), sygn. APO 42/22, Synagogengemeinde in Bialla, 1862–1905, sygn. 4; Kossert A., Zarys historii gminy żydowskiej w Piszu, „Znad Pisy” 1999, nr 8, s. 71; Kossert A., Aus der Geschichte der jüdischen Gemeinde zu Johannisburg/Ostpreussen, [w:] Zur Geschichte und Kultur der Juden in Ost- und Westpreussen, red. M. Brocke, M. Heitmann, H. Lordick, Hildesheim 2000, ss. 73–76.
  • [1.2] Wippich G., Bosk G., Haffke U., Im Lichte der Erinnerung, Neumünster 2001, s. 69, 71, 74.
  • [1.3] Gedenkbuch. Opfer der Verfolgung der Juden unter der nationalsozialistischen Gewaltherrschaft in Deutschland 1933–1945 [online] http://www.bundesarchiv.de/gedenkbuch/directory.html#frmResults [dostęp: 14.02.2020], wyniki wyszukiwania dla hasła: Bialla oraz Gehlenburg