Prawdopodobnie pierwsi Żydzi pojawili się w Bojanowie na krótko po lokacji miasta (1638), jednak brak zapisów źródłowych uniemożliwia potwierdzenie tej hipotezy. Istnieje jednak przesłanka wskazująca na obecność Żydów w mieście w XVII w., bowiem w 1668 r. Georg Kalimer został skazany za udział w morderstwie Żyda[1.1]. Udokumentowane początki żydowskiego osadnictwa w Bojanowie sięgają pierwszej połowy XVIII wieku. Najwcześniejsze dane liczbowe pochodzą jednak dopiero z 1765 roku.

Podobnie jak w przypadku pozostałych miast prywatnych, bojanowscy Żydzi pozostawali pod opieką właściciela miasta, który nadawał im specjalne przywileje. Bojanowo było w tym okresie jednym z najważniejszych i największych ośrodków sukienniczych w Wielkopolsce, zamieszkałym przez liczne grono rzemieślników i kupców trudniących się sprzedażą bojanowskiego sukna. Wśród tych ostatnich było wielu Żydów, co znajduje potwierdzenie w opublikowanym w 1797 r. opisie Prus Południowych i Nowych Prus Wschodnich. Zawarta w nim relacja wskazuje na zasięg kontaktów handlowych Bojanowa i skalę zakupów dokonywanych przez żydowskich kupców z Poznańskiego. Jak wykazano, jeden tylko żydowski kupiec nabywał po kilkaset kamieni sukna, które wywoził następnie w głąb Niemiec oraz na Śląsk.

O stosunkach panujących wewnątrz gminy żydowskiej w Bojanowie w chwili włączenia miasta do Prus donosił z kolei jeden z królewskich urzędników Zimmermann. W omawianym okresie miejscowi Żydzi cieszyli się samorządem, a na czele kahału stali starsi, którym przysługiwało prawo rozstrzygania sporów między członkami gminy. Od ich decyzji można było odwołać się do właściciela miasta jako drugiej instancji. Starsi, wspólnie z rabinem, reprezentowali gminę na zewnątrz i przed objęciem swoich funkcji byli zatwierdzani przez dominium. Zgodnie z otrzymanymi przywilejami, bojanowscy Żydzi mogli prowadzić wolny handel, zakładać przedsiębiorstwa oraz prowadzić warsztaty rzemieślnicze.

Żydowscy rzemieślnicy nie byli przyjmowani do cechów chrześcijańskich, nie posiadali też własnych. Wykonywali jednak zamówienia na rzecz chrześcijańskich odbiorców, co prowadziło do zatargów ze starszyzną cechową, protestującą przeciwko takim praktykom. Petycje zanoszone w tej sprawie do pana gruntowego nie przynosiły spodziewanych rozstrzygnięć, a posiadane przywileje gwarantowały żydowskim mieszkańcom wolność wykonywania zawodu.

Liczba żydowskich rzemieślników i handlarzy nie jest znana, wiadomo jednak, że trudnili się tkactwem, krawiectwem, handlem obnośnym i handlem bydłem. Kupowane na targach i w okolicznych miejscowościach towary najczęściej wywozili na Śląsk. Żydzi z Bojanowa pojawiali się także na jarmarkach, m.in. w Warszawie czy Lipsku, gdzie handlowali suknem, zbożem i wełną. Bojanowscy Żydzi mogli także bez przeszkód nabywać i wynajmować domy.

W 1793 r., po zajęciu Bojanowa przez Prusy (w ramach drugiego rozbioru), podatki płacone na rzecz państwa wynosiły 12 groszy od osoby (pogłówne), a pozostałe były ponoszone na równi z chrześcijanami. Każdy gospodarz płacił 8 talarów i 10 srebrnych groszy; właściciele domów uiszczali na rzecz miasta 8 srebrnych groszy. Majątek gminy żydowskiej wynosił tylko 150 dukatów, zabezpieczonych na bojanowskiej synagodze. Żydowskie małżeństwa nie były objęte żadnymi ograniczeniami, należało je tylko zgłosić w dominium[1.2].

W wyniku reformy przeprowadzonej w 1833 r. i wydanej wówczas specjalnej ustawy Verläufige Verordnung wegen des Judenwesens im Großherzogtum Posen, wprowadzono w Wielkim Księstwie Poznańskim podział Żydów na naturalizowanych i tolerowanych. Przed grupą najzamożniejszych otworzyła się szansa na równouprawnienie. W dwóch pierwszych latach obowiązywania ustawy w Bojanowie patenty naturalizacyjne otrzymało 32 Żydów. Do 1842 r. liczba patentów wzrosła do 37. Certyfikaty tolerancyjne uzyskało do tego czasu 38 osób[1.3].

Efektem reformy miast było także dopuszczenie żydowskich obywateli, mogących wykazać się odpowiednim cenzusem majątkowym, do wyborów do władz miejskich. Zgodnie z obowiązującą w Bojanowie ordynacją wyborczą, Żydzi dysponowali w radzie miejskiej dwoma miejscami na dziewięć. Wieloletnim jej członkiem był kupiec i destylator Mejer Miodowski, pełniący także przez kilka dekad funkcję przewodniczącego gminy żydowskiej. W 1904 r. obchodził 25. rocznicę swojej pracy na tym stanowisku.

W 1857 r. gmina żydowska, podobnie jak pozostali mieszkańcy, poniosła ogromne straty w związku z pożarem, który strawił niemal całe miasto. Wśród ofiar była także żona jednego z bojanowskich kupców, która próbując ocalić swoja siedmioletnią córeczkę, oszołomiona temperaturą i trującym dymem, upadła wraz z dzieckiem ginąc w płomieniach[1.4].

W okresie prowadzonych przez państwo pruskie wojen z Danią, Austria i Francją, wśród uczestników ówczesnych kampanii spotykamy kilku członków bojanowskiej gminy żydowskiej. W 1864 r. jako starszy szeregowy (Gefreiter) służył Caesar David. W latach 1866 i 1870 podoficerem był Mejer Miodowski. W 1870 r. w wyniku odniesionych ran zmarł Abraham Schneidemühl[1.5].

Wśród członków zarządu gminy pod koniec XIX w. pojawiają się nazwiska najbardziej zasłużonych przedstawicieli bojanowskiego kahału, m.in. kupiec Max Landsberg, kupiec Louis Landsberg, kupiec Heimann Landsberg, kupiec Salomon Valentin, kupiec Julius Hamburger, kupiec Wolf Japha. W 1895 r., obok M. Miodowskiego, władze gminy tworzyli: kupiec Caesar David, właściciel dóbr rycerskich Golina Wielka Isidor Rohr, destylator i kupiec Jacob Kaskel i kupiec Simon Levy.

W okresie I wojny światowej przynajmniej kilku bojanowskich Żydów wcielono w szeregi niemieckiej armii. Był wśród nich kupiec Nathan Krotoschiner, Alfred Gottschalk oraz gimnazjalista Erich Landsberg, syn miejscowego kupca Maxa Landsberga.

W wyniku nasilającej się po 1870 r. emigracji wielkopolskich Żydów, wyraźnie zmniejszyła się także liczba żydowskich mieszkańców Bojanowa. Wprawdzie nadal odgrywali oni ważną rolę w lokalnym handlu, jednak już bez możliwości dalszego rozwoju. Po 1918 r. w mieście pozostało zaledwie kilkanaście osób, stanowiących niespełna 1% ogółu mieszkańców. W 1932 r. gmina włączona została do Zarządu Gmin Żydowskich z siedzibą w Lesznie, któremu podlegały wszystkie istniejące jeszcze wspólnoty z powiatów leszczyńskiego, rawickiego, gostyńskiego i kościańskiego. Bojanowo reprezentował w Zarządzie Artur Loewenstein.

Z chwilą wybuchu II wojny światowej, obok stałych członków gminy, w Bojanowie przebywała także grupa pensjonariuszy zakładów opiekuńczych. W grudniu 1939 r. wszystkich wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa, w okolice Baranowa i Tarnobrzegu[1.6].

W latach 1941–1942 istniał w Golinie Wielkiej koło Bojanowa obóz pracy dla Żydów, w którym zginęło lub zmarło z wycieńczenia kilkanaście osób. Początkowo pochowano ich w bezpośrednim sąsiedztwie obozu, ostatecznie zdecydowano jednak o ekshumacji i przeniesieniu ciał na teren cmentarza katolickiego. Więźniowie pracowali przy regulacji rzeki „Masłówki”. Miała miejsce przynajmniej jedna ucieczka. W grudniu 1941 r. zbiegł Joachim Lewkowicz. Żydowscy robotnicy przywiezieni zostali z getta w Łodzi.

Wojnę przeżyło 6 osób związanych z dawną gmina żydowską w Bojanowie. Były inspektor zakładu M. Rohra Artur Loewenstein osiadł w Izraelu, kantor Natan Trzaskała w 1945 r. związany był z odradzająca się gminą w Gdańsku, trzyosobowa rodzina Cenderów zamieszkała w Łodzi, a Hertha Rohr z Goliny Wielkiej mieszkała w Warszawie i Krakowie. Przeżyło także dwoje jej dorosłych dzieci, Hans i Urszula, jednak jeszcze w latach 30. XX w. oboje przeszli na katolicyzm i nigdy nie byli członkami gminy żydowskiej.

W latach 90. XX w. jedną z tablic pomnika wystawionego na cmentarzu w Bojanowie poświęcono żydowskim ofiarom wojny.

Bibliografia

  • Baumhauer R., Geschichte der Stadt Bojanowo, „Aus dem Posener Lande” 1908, nr 1.
  • Böhm T., Drożdżyński M., Dzieje Bojanowa, Poznań 1987.
  • Czwojdrak D., Z dziejów ludności żydowskiej w południowo-zachodniej Wielkopolsce, Grabonóg 2004.
  • Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1909.
  • Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 18151848, Poznań 2001.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Böhm T., Drożdżyński M., Dzieje Bojanowa, Poznań 1987, s. 25.
  • [1.2] Heppner, I. Herzberg A., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin-Bromberg 1909, ss. 308–309.
  • [1.3] Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 18151848, Poznań 2001, s. 188.
  • [1.4] Baumhauer R., Geschichte der Stadt Bojanowo, „Aus dem Posener Lande” 1908, nr 1, s. 324.
  • [1.5] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 308–309.
  • [1.6] Czwojdrak D., Z dziejów ludności żydowskiej w południowo-zachodniej Wielkopolsce, Grabonóg 2004, ss. 175-176.