Oświęcim i okoliczne wsie, na terenie których Niemcy utworzyli obóz koncentracyjny i zagłady, w październiku 1939 r. znalazły się na ziemiach wcielonych do III Rzeszy Niemieckiej, w Reichsgau Silesia, Regierungsbezirk Kattowitz[1.1]. Nazwę miasta zmieniono na Auschwitz, a sąsiednią wieś Brzezinkę – na Birkenau.

Plan, aby w Auschwitz utworzyć obóz koncentracyjny powstał już w grudniu 1939 r., w Urzędzie Wyższego Dowódcy SS i Policji we Wrocławiu, kierowanym przez SS-Gruppenführera Ericha von dem Bacha-Zelewskiego. Autorem projektu był SS-Oberführer Arpad Wigand. Dogodna lokalizacja przyszłego obozu, możliwość dalszej jego rozbudowy, bliskość rzeki Soły, a także dostępność trakcji kolejowej, sprawiły że plan ten zyskał aprobatę. 27 kwietnia 1940 r., SS-Oberführer Richard Glücks, inspektor obozów koncentracyjnych, otrzymał od Reichsführera-SS Heinricha Himmlera, rozkaz utworzenia obozu w Auschwitz. Dwa dni później, SS-Hauptsturmführer Rudolf Höss został mianowany jego komendantem[1.2].

Główny obóz, Stammlager (obóz macierzysty) lub Auschwitz I, został założony na terenie opuszczonych austriackich, a następnie polskich koszar artyleryjskich. W związku z tym nie trzeba było budować całej infrastruktury od podstaw. 14 czerwca 1940 r. do KL Auschwitz trafili pierwsi więźniowie polityczni przywiezieni z Tarnowa. Z czasem zdecydowano o budowie kolejnych części obozu: Auschwitz II Birkenau oraz Auschwitz III Monowitz, a tzw. Interessengebiet, czyli strefa wpływów Auschwitz powiększała się, powstawały kolejne jego podobozy, w sumie ok. 47.

Pierwsza wzmianka o zamiarze założenia obozu w Birkenau związana była z wizytacją KL Auschwitz przez Reichsführera-SS Heinricha Himmlera 1 marca 1941 r. Wydał on m.in. instrukcje, których celem była rozbudowa obozu Auschwitz i zwiększenie liczby więźniów tam pracujących, a także stworzenie gospodarstw i zakładów w bezpośrednim jego sąsiedztwie. Jednym z pomysłów Himmlera było przekształcenie miasta Oświęcim w modelowe niemieckie osiedle na Wschodzie, a służyć temu miało stworzenie kolejnego obozu w Birkenau. W założeniach więźniowie byliby wykorzystywani do porządkowania i odbudowy terenu miasta, a także stanowiliby tanią siłę roboczą, pracującą na rzecz III Rzeszy Niemieckiej[1.3]. Pierwsze plany opracowane jesienią 1941 r. zakładały umieszczenie w obozie do 125 tys. osób. W 1942 r. koncepcja ta uległa zmianie i zamierzano niemal dwukrotnie powiększyć liczbę więźniów.

Budowę obozu Birkenau rozpoczęto jesienią 1941 r. Najpierw powstał odcinek BIb. 1 marca 1942 r. na to miejsce budowy z obozu macierzystego przeniesiono grupę polskich więźniów oraz 945 sowieckich jeńców wojennych. Wykorzystywano ich do rozbudowy obozu. Sowieccy jeńcy wojenni szczególnie na tym ucierpieli. „Zimno znosili lepiej aniżeli wilgoć, nieustanne moknięcie. Do tego mieszkali w gotowych w połowie, prymitywnych, w pierwszym okresie Birkenau naprędce postawionych barakach kamiennych”[1.4] – pisał Rudolf Höss. Do lipca 1943 r. odcinek ten funkcjonował jako obóz męski, liczący ok. 10 tys. osób. Obóz kobiecy w Birkenau ulokowano w odcinku BIa, zaś od lipca 1943 r. poszerzono go o odcinek BIb. Mieszkały tam głównie kobiety wychodzące do prac poza obóz. Więźniarki zatrudnione wewnątrz obozu, te bez przydziału pracy, a także dzieci oraz kobiety znajdujące się w kwarantannie przebywały w sekcji BIa. Istniał tam także rewir szpitalny. W budynku nr 30 od końca 1942 r. lekarze Horst Schumann i Carl Clauberg przeprowadzali eksperymenty pseudomedyczne[1.5]. Z kolei barak nr 25 wydzielono dla kobiet schorowanych i niezdolnych do pracy, gdzie w strasznych warunkach oczekiwały na śmierć. W listopadzie 1944 r. obóz kobiecy przeniesiono do sektora BII. Analogicznie do poprzedniego podziału, wydzielono sekcję dla więźniarek zdolnych do pracy – BIIb, a kobiety chore i dzieci zamknięto w sekcji BIIe.

W lutym 1943 r. na odcinku BIIe zaczął funkcjonować obóz dla Cyganów (Zigeunerlager), zlikwidowany w sierpniu 1944 roku. Z kolei od września 1943 r. do połowy lipca 1944 r. w sekcja BIIb istniał tzw. obóz rodzinny – Familienlager – dla więźniów z Therestienstadt. Obóz męski znajdował się w odcinkach BIIc i BIId od lipca 1943 r. Rejestracja i kwarantanna dla mężczyzn, oddane do użytku w sierpniu 1943 r., funkcjonowały w odcinku BIIa. W lipcu 1943 r. zaczął funkcjonować odcinek szpitalny oznaczony BIIf. Z kolei w grudniu 1943 r. oddano do użytku baraki „Kanady” na odcinku BIIg. Ta część służyła do segregacji i gromadzenia rzeczy zrabowanych ofiarom. Obok „Kanady” funkcjonowała tzw. nowa sauna, do której trafiali więźniowie przyjmowani do obozu. Od czerwca 1944 r. przystąpiono do rozbudowy obozu poza obszar, jaki pierwotnie na niego przeznaczono. Odcinek ten, oznaczony jako BIII, nazywano „Meksykiem”. Nie posiadał wody, kanalizacji ani prądu. Przejściowo przetrzymywano tam transporty Żydów węgierskich. W 1943 r. na terenie Birkenau zbudowano najbardziej zaawansowane technologicznie urządzenia do masowego mordowania osób. Kompleksy czterech komór gazowych i krematoriów, oddane do użytku przez Zentralbauleitung der Waffen SS und Polizei SS in Auschwitz O/S, numerowane I-IV (numeracja tylko dla Birkenau) lub II-V (numeracja z uwzględnieniem komory gazowej w KL Auschwitz) i zaczynały funkcjonowanie w okresie od 22 marca do 25 czerwca 1943 r.

Przyjazd do obozu i zderzenie z panującymi w nim warunkami, stanowiło dla więźniów traumatyczne doświadczenie. Pierwsze transporty trafiały do Birkenau na tzw. „Alte Judenrampe”, oddaloną od obozu o kilka kilometrów. Funkcjonowała ona do maja 1944 r., kiedy wybudowano rampę prowadzącą do wnętrza obozu. Wagony opuszczano w pośpiechu, wśród bicia i krzyków esesmanów. Po przekroczeniu bramy obozu następowała selekcja i procedura przyjęcia nowych więźniów. Najpierw wysyłano ich do łaźni albo do tzw. baraku zugangowego, w którym oczekiwali na swoją kolej. Łaźnia składała się z kilku pomieszczeń. W pierwszej części zabierano więźniom odzież oraz ograbiano ich z posiadanych przedmiotów. Ubrania cywilne, za wyjątkiem więźniów żydowskich, składano do tzw. depozytu i w razie decyzji o wypuszczeniu z obozu oddawano. Następnie więźniom obcinano i golono włosy. W wielu powojennych relacjach szczególnie kobiety wspominały o swojej rozpaczy z powodu utraty włosów. Po tej procedurze kierowano ich do kąpieli. Odzież zastępowano obozowym ubraniem, tzw. pasiakami. Ewidencjonowanie i nadanie numeru zamiast imienia i nazwiska, zwieńczało proces przyjmowania do obozu. Od 1942 r. więźniom żydowskim, a od 1943 także pozostałym oprócz Niemców, tatuowano numery na lewym przedramieniu. Naszywki z numerem znajdowały się też na odzieży. Do 1943 r. nowoprzybyłym więźniom i więźniarkom wykonywano fotografie. Do obozu deportowano również dzieci, z badań Heleny Kubicy wynika, że wysłano tam ok. 232 tys. dzieci (poniżej 15 r. życia) i młodzieży (do 18 r. życia) różnej narodowości[1.6]. Jako więźniów zarejestrowano ok. 24 tys., w tym kilkaset noworodków, które urodziły się na terenie obozu. Pozostałe wysyłano od razu do komór gazowych.

Więźniowie nim trafili na teren obozu, musieli jeszcze przejść tzw. kwarantannę. Trwała ona zazwyczaj dwa lub trzy tygodnie. Pobyt tam miał nie tylko zapobiec przynoszeniu do obozu zakaźnych chorób, ale także w pewnym stopniu „wyeliminować” słabe jednostki. Głównym celem pobytu w obozie oraz tym, co wyznaczało rytm dnia była praca. Nieliczni mieli szczęście znaleźć się w placówkach pracujących w zadaszonych pomieszczeniach, pozostali całymi dniami przebywali na zewnątrz. Zatłoczone, brudne i źle wyposażone baraki mieszkalne (drewniane lub murowane), wystawienie na warunki atmosferyczne, insekty oraz niewielkie racje żywnościowe stanowiły obozową codzienność. Panujące w obozie tragiczne warunki sanitarne, nadmierny wysiłek fizyczny i brak odpoczynku prowadziły do wyniszczenia organizmu, chorób, a w konsekwencji wysokiej śmiertelności wśród więźniów.

W maju 1942 r. do Birkenau zaczęły trafiać pierwsze transporty Żydów. Tylko młodzi, zdrowi i silni mieli szansę pozostać na terenie obozu. Pozostałych bezpośrednio po przybyciu czekała śmierć. Pierwsze gazowania więźniów przeprowadzano wczesną wiosną 1942 r. w „bunkrze I” („czerwony domek”), oraz jesienią 1942 r. w „bunkrze II” („biały domek”), wiejskich chatach zaadaptowanych na rodzaj komór gazowych[1.7]. Ich efektywność nie była zadowalająca i po wizytacji Heinricha Himmlera w lipcu 1942 r. przystąpiono do opracowania wydajniejszego systemu zagłady. Przez pewien czas komory gazowe pracowały tylko w nocy. Kiedy jednak zwiększyła się liczba więźniów uruchomiono je także w dzień. Początkowo ciała ofiar grzebano w ziemi. We wrześniu 1942 r., rozpoczęto akcję palenia zwłok, a grupę więźniów którzy zajmowali się tym procesem nazwano Sonderkommando. Rudolf Höss wspominał: „Już przy pierwszych próbach palenia zwłok na wolnym powietrzu okazało się, że nie będzie można tego stale robić. Przy złej pogodzie lub silnym wietrze odór spalenizny rozchodził się na wiele kilometrów i powodował, iż cała ludność w okolicy mówiła o paleniu Żydów, mimo kontrpropagandy prowadzonej przez partię i administrację”[1.8]. Z czasem stworzono system komór gazowych i krematoriów. Do obozu trafiały transporty Żydów z całej Europy. Kulminacja procesu zagłady nastąpiła w lecie 1944 r., kiedy od maja do lipca deportowano do Birkenau 437 tys. Żydów węgierskich, spośród których ok. 370 tys. zamordowano bezpośrednio po przybyciu. 7 października 1944 r. nastąpił tzw. bunt więźniów Sonderkommando w Krematorium IV, w wyniku którego uszkodzono częściowo ten budynek, a grupa więźniów uciekła. Większość osób, które wywołały bunt zostało jednak zgładzonych. Ostatni raz komora gazowa i krematorium były wykorzystane 28 listopada 1944, już w trakcie likwidacji obozu.

Obóz KL Auschwitz II Birkenau łączył w sobie funkcje obozu koncentracyjnego, gdzie dziesiątki tysięcy więźniów niewolniczo pracowało na rzecz III Rzeszy Niemieckiej oraz ośrodka masowej zagłady Żydów europejskich. Liczba ofiar sięga tam miliona osób, spośród których największą grupą stanowili Żydzi”[1.9]. Jesienią 1944 r. Niemcy przystąpili do stopniowej likwidacji obozu i zacierania śladów popełnionych na jego terenie zbrodni oraz ewakuowania więźniów w głąb Rzeszy Niemieckiej. 20 stycznia 1945 r. wysadzono krematoria II i III, a 26 stycznia – krematorium V. 27 stycznia 1945 r. na teren opuszczonego przez Niemców obozu wkroczyli żołnierze Armii Czerwonej.

Martyna Grądzka-Rejak

Wybrana bibliografia:

  • Cebulski T., Auschwitz po Auschwitz. Historia, polityka i pamięć wokół Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau 1980-2010, Kraków 2016.
  • Czech D., Kalendarz wydarzeń w KL Auschwitz, Oświęcim 1992.
  • Dwork D., Jan van Pelt R., Auschwitz. Historia miasta i obozu, Warszawa 2011.
  • Greif G., „…płakaliśmy bez łez…”. Relacje byłych więźniów żydowskiego Sonderkommando z Auschwitz, Oświęcim 2001.
  • Höss R., Wyznania spod szubienicy. Autobiografia Rudolfa Hossa komendanta KL Auschwitz, Warszawa 2012.
  • Lasik A., Załoga SS w Auschwitz w latach 1940-1945, Bydgoszcz 1994.
  • Leżak M., Los noworodków w KL Auschwitz-Birkenau [w:] Zdeptane dzieciństwo. II wojna światowa i jej wpływ na sytuację dzieci, red. A. Bartuś, P. Trojański, Oświęcim 2017.
  • Kossak Z., Z otchłani, Warszawa-Oświęcim 2004.
  • Kubica H., Dzieci i młodzież w KL Auschwitz [w:] Zdeptane dzieciństwo. II wojna światowa i jej wpływ na sytuację dzieci, red. A. Bartuś, P. Trojański, Oświęcim 2017.
  • Kubica H., Kobiety ciężarne i dzieci urodzone w KL Auschwitz, Oświęcim 2010.
  • Lang H.J., Kobiety z bloku 10. Eksperymenty medyczne w Auschwitz, Warszawa 2013.
  • Nikliborc A., Uwięzione w KL Auschwitz-Birkenau. Traumatyczne doświadczenia kobiet odzwierciedlone w dokumentach osobistych, Kraków 2010.
  • Piper F., Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz (Liczba ofiar w świetle źródeł i badań 1945-1990), Oświęcim 1992.
  • Piper F., Kontrowersje wokół liczby ofiar KL Auschwitz [w:] Polska 1939-1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009.
  • Stöcker-Sobelman J., Kobiety Holokaustu. Feministyczna perspektywa w badaniach nad Shoah. Kazus KL Auschwitz-Birkenau, Warszawa 2011.
  • Strzelecka I., Kobiety w KL Auschwitz, „Głosy pamięci” nr 12, Oświęcim 2016.
  • Żywulska K., Przeżyłam Oświęcim, Warszawa 2011.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Cebulski T., Auschwitz po Auschwitz. Historia, polityka i pamięć wokół Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau 1980–2010, Kraków 2016, s. 26.
  • [1.2] Czech D., Kalendarz wydarzeń w KL Auschwitz, Oświęcim 1992, s. 11; Cebulski T., Auschwitz po Auschwitz. Historia, polityka i pamięć wokół Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau 1980-2010, Kraków 2016, s. 27.
  • [1.3] Dwork D., Jan van Pelt R., Auschwitz. Historia miasta i obozu, Warszawa 2011, ss. 258–259.
  • [1.4] Höss R., Wyznania spod szubienicy. Autobiografia Rudolfa Hossa komendanta KL Auschwitz, Warszawa 2012, s. 121.
  • [1.5] Szerzej na temat eksperymentów pseudonaukowych w KL Auschwitz: Lang H. J., Kobiety z bloku 10. Eksperymenty medyczne w Auschwitz, Warszawa 2013.
  • [1.6] Kubica H., Dzieci i młodzież w KL Auschwitz, [w:] Zdeptane dzieciństwo. II wojna światowa i jej wpływ na sytuację dzieci, red. A. Bartuś, P. Trojański, Oświęcim 2017, s. 151.
  • [1.7] Greif G., „…płakaliśmy bez łez…”. Relacje byłych więźniów żydowskiego Sonderkommando z Auschwitz, Oświęcim 2001, s. 20.
  • [1.8] Höss R., Wyznania spod szubienicy. Autobiografia Rudolfa Hossa komendanta KL Auschwitz, Warszawa 2012, ss. 194–195.
  • [1.9] Piper F., Ilu ludzi zginęło w KL Auschwitz (Liczba ofiar w świetle źródeł i badań 1945–1990), Oświęcim 1992, s. 61 i n. Piper F., Kontrowersje wokół liczby ofiar KL Auschwitz, [w:] Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami, red. W. Materski, T. Szarota, Warszawa 2009, s. 174-175.