Początki osadnictwa żydowskiego na Podlasiu sięgają około 1480 r., jednak właściwy żydowski ruch osadniczy na ziemi bielskiej rozpoczął się w XVI wieku. Pierwszy Żyd mieszkający w Boćkach poświadczony jest źródłowo w 1568 roku. Sprowadzenie Żydów do miasteczka związane było z działalnością gospodarczą Sapiehów, założycieli i właścicieli Bociek, którzy w ten sposób chcieli wpłynąć na rozwój osady oraz zwiększyć swoje dochody[1.1]. Nie wiadomo, kiedy w Boćkach powstała gmina żydowska. Stało się to być może jeszcze w XVI w., nie później niż w 1648 roku.

W strukturze samorządowej Rzeczypospolitej Żydzi z Bociek należeli do najniższego trzeciego szczebla – gminy. Podlegali gminie w Tykocinie, która posiadała status okręgu. Okręg tykociński obejmował także inne mniejsze gminy (m. in. Orla, Gródek, Stawiska, Sztuczyn, Siemiatycze, Zabłudów, Białystok, Grajewo, Międzyrzec, Rajgród). Władze gminy tykocińskiej nadzorowały m.in. rozdział podatków, aprobowały rabinów, sprawowały władzę sądowniczą nad podległymi gminami[1.2]. Gmina w Boćkach, sama nie będąc samodzielnym kahałem, posiadała jednocześnie zwierzchnictwo nad okolicznymi skupiskami żydowskimi.

Nie wiadomo, kiedy Żydzi z Bociek uniezależnili się od kahału tykocińskiego. Musiało to nastąpić w ciągu XVIII w., ponieważ na początku kolejnego stulecia (1803) Boćki były już samodzielnym kahałem, posiadającym własne przykahałki, m.in. w Brańsku[1.1.1]. Mogło to nastąpić po roku 1764 r., kiedy zniesiono Sejm Żydów Korony i zlikwidowano dotychczasowy samorząd żydowski. Zapewne gmina w Boćkach była jednostką samodzielną po 1795 r., ponieważ w wyniku rozbiorów Tykocin i Boćki zostały włączone do dwóch odrębnych organizmów administracyjnych. Początkowo, w 1795 r., Tykocin został włączony do zaboru pruskiego. Następnie, na podstawie traktatu zawartego w Tylży w 1807 r., znalazł się w Księstwie Warszawskim, a Boćki zostały włączone do Cesarstwa Rosyjskiego. Z powyższego wynikałoby, że gmina w Boćkach uniezależniła się od gminy w Tykocinie w latach 1764–1795, jednak jest to jedynie przypuszczenie, które wymaga dalszych badań.

Według spisu z 1676 r. w Boćkach żyło 44 Żydów, którzy stanowili 13,8% ogólnej liczby mieszkańców miasta[1.3]. W 1716 r. Żydzi stanowili już 24% ludności[1.4]. Kolejne spisy rozróżniają Żydów „miejskich” i „wiejskich”. W Boćkach w 1750 r. znajdowało się 151 dorosłych Żydów, natomiast w w okolicznych miejscowościach podległych boćkowskiej gminie – 56. Zakładając, że przeciętna żydowska rodzina liczyła 6 osób, liczba Żydów „miejskich” w 1765 r. została oszacowana na 330, a „wiejskich” na 550 osób[1.5]. W 1772 r. Boćki zamieszkiwało 318 Żydów (dane szacunkowe, obliczone przy pomocy wyżej wspomnianego współczynnika)[1.1.5].

W latach 1799–1800 w nowo utworzonej prowincji Neuostpreussen (Prusy Nowowschodnie) przeprowadzono spis, który wykazał w Boćkach 616 Żydów (co stanowiło 40% mieszkańców miasta).

Żydzi boćkowscy trudnili się głównie rzemiosłem i handlem, w tym rzemiosłami spożywczymi – rzeźnictwem, browarnictwem, piekarstwem, również rzemiosłem włókienniczym i rymarstwem. Działali tu żydowscy cyrulicy, muzykanci, woźnice. W II połowie XVIII w. było w mieście 10 szynkarzy. Boćki słynęły również z wyrobów skórzanych, wytwarzano tu między innymi harapy boćkowskie[1.6]. Kupcy boćkowscy utrzymywali rozległe kontakty handlowe, między innymi z Łomżą, Rawiczem, Szczuczynem i Gdańskiem. Przedmiotem handlu były produkty spożywcze oraz włókiennicze[1.7]. Żydzi boćkowscy zajmowali się także arendą, m. in. młynów.

Największe skupisko domów i placów żydowskich znajdowało się wokół dwóch rynków oraz wzdłuż głównej ulicy – Bielskiej. Żydzi zamieszkiwali także ulice: Dubieńską, Brańską i Załońską. Centrum dzielnicy żydowskiej znajdowało się w środkowo zachodniej części miasta, między cerkwią a kościołem. W pobliżu kościoła znajdował się stary cmentarz, a nowy, założony 1884 r., zlokalizowany został w południowej części miasta przy drodze na Dołubowo. Nad samą rzeczką znajdowała się ceglano-kamienna mykwa, która zachowała się do naszych czasów. Pierwsza synagoga w Boćkach istniała już w końcu XVII wieku. W 1750 r. Żydzi uzyskali zgodę biskupa łuckiego na restaurację starej synagogi i budowę nowej. Murowana synagoga została wybudowana w 1807 roku. W Boćkach do II wojny światowej istniał zespół synagogalny, który oprócz wymienionych obiektów składał się z budynku drewnianego domu modlitwy, domu rabina oraz budynku zarządu gminy[1.8].

W 1847 r. w Boćkach żyło 2576 Żydów, jednak w kolejnych latach za sprawą dwóch epidemii oraz emigracji ich liczba systematycznie malała. W 1897 r. odnotowano 1409 osób wyznania mojżeszowego, zaś w 1921 r. – już zaledwie 725[1.9]. W miasteczku w okresie międzywojennym silny był ruch syjonistyczny[1.1.9].

Ostatnimi rabinami w Boćkach przed II wojną światową byli Zelig Ruben Bengis i Joachen Mirski[1.10].

Podczas drugiej wojny światowej Żydzi z Bociek (ok. 600 osób) zostali osadzeni w dwóch niewielkich, ogrodzonych gettach wiosną 1942 roku[1.11]. Byli wykorzystywani do prac przymusowych. 2 listopada 1942 roku Niemcy deportowali większość z 600 boćkowskich Żydów do Białej Podlaskiej, a stamtąd, w ciągu dwóch tygodni – do niemieckiego obozu zagłady w Treblince wraz z tamtejszą społecznością[1.12].

Nota bibliograficzna

  • Bocki, [w:] Encyclopedia of Jewish life Before ang During the the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 163.
  • Crago L., Boćki [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 1939-1945, Vol. I, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, s. 874.
  • Leszczyński A., Żydzi ziemi bielskiej od połowy XVII w. do 1795 (Studium osadnicze, prawne i ekonomiczne), Wrocław 1980.
  • Michałowska A., Pinkas gminy żydowskiej w Boćkach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1999, nr 2 (190).
  • Romaniuk Z., Podział kahału boćkowskiego w połowie XIX w., „Białostocczyzna” 1998, nr 1.
  • Wisniewski T., Jewish Bialystok And Surroundings In Eastern Poland. A Guide for Yesterday and Today, Ipswich 1998.
  • Wiśniewski T., Bożnice Białostocczyzny. Żydzi w Europie Wschodniej do roku 1939, Białystok 1992, ss. 142–143.

 

 

 

 

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Romaniuk Z., Podział kahału boćkowskiego w połowie XIX w., „Białostocczyzna” 1998, nr 1, s. 43.
  • [1.2] Leszczyński A., Sejm Żydów Korony 16231764, Warszawa 1994, s. 71.
  • [1.1.1] Romaniuk Z., Podział kahału boćkowskiego w połowie XIX w., „Białostocczyzna” 1998, nr 1, s. 43.
  • [1.3] Leszczyński A., Żydzi ziemi bielskiej od połowy XVII w. do 1795 (Studium osadnicze, prawne i ekonomiczne), Wrocław 1980, s. 30.
  • [1.4] Leszczyński A., Żydzi ziemi bielskiej od połowy XVII w. do 1795 (Studium osadnicze, prawne i ekonomiczne), Wrocław 1980, s. 34.
  • [1.5] Michałowska A., Pinkas gminy żydowskiej w Boćkach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1999, nr 2 (190), s. 56.
  • [1.1.5] Michałowska A., Pinkas gminy żydowskiej w Boćkach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1999, nr 2 (190), s. 56.
  • [1.6] Michałowska A., Pinkas gminy żydowskiej w Boćkach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1999, nr 2 (190), s. 56.
  • [1.7] Michałowska A., Pinkas gminy żydowskiej w Boćkach, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1999, nr 2 (190), s. 57.
  • [1.8] Wiśniewski T., Bożnice Białostocczyzny. Żydzi w Europie Wschodniej do roku 1939, Białystok 1992, ss. 142–143.
  • [1.9] Bocki, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before ang During the the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 163.
  • [1.1.9] Bocki, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before ang During the the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 163.
  • [1.10] Wisniewski T., Jewish Bialystok And Surroundings In Eastern Poland. A Guide for Yesterday and Today, Ipswich 1998, s. 66.
  • [1.11] Crago L., Boćki [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 1939-1945, Vol. I, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, s. 874.
  • [1.12] Bocki, [w:]Encyclopedia of Jewish life Before ang During the the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 163; Boćki [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 1939-1945, Vol. I, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, s. 874.