Początki miasta Bytowa sięgają wczesnego średniowiecza, kiedy to istniał w tym miejscu gród. Wspomniany on został w kronice Galla Anonima (łac. castrum nomine Bitom. Znajdował się on ok. 500 m. na zachód od dzisiejszego zamku i zwany był wówczas „Smolarnią“. Nazwa miasta pochodzi prawdopodobnie od imienia jego założyciela – Byta. Najstarszy zapis nazwy miasta zachował się w formie „Butow“ i pochodzi z 1321 roku, kiedy Bytów stał się własnością zachodniopomorskiego rodu von Behr. Osiem lat później ziemie te, wraz z miastem oraz zamkiem, odkupił Zakon Krzyżacki.

Na rok 1335 datuje się powstanie parafii w Bytowie, jest to zatem jedna z najstarszych parafii na Pomorzu. Bytów został lokowany na prawie chełmińskim 12 lipca 1246 roku i otrzymał wówczas samorząd wraz z burmistrzem, własne sądownictwo oraz herb, który bez zmian przetrwał do dzisiejszych czasów. Lokacja Bytowa była to tzw. lokacja na „surowym korzeniu“, co oznacza, że miasto lokowano w pewnym oddaleniu od istniejącej już zabudowy. Duże znaczenie dla historii miasta miała budowa zamku, obronnego, jaki pod koniec XIV wieku stanął na miejscu prymitywnej warowni rodziny von Behr. Był on siedzibą krzyżackich urzędników oraz zachodnią strażnicą Zakonu.

W latach 1454-1466, w czasie wojny trzynastoletniej, Bytów często zmieniał właścicieli. Ostatecznie został przekazany przez króla Kazimierza Jagiellończyka księciu pomorskiemu Erykowi II, na zasadzie dożywotniego lenna. Podobna sytuacja spotkała Lębork – ziemie te zwane były lennem lęborsko-bytowskim. Po śmierci księcia Bytów, ku wielkiemu niezadowoleniu mieszkańców Prus Królewskich i Gdańska, nie wrócił do Polski. Przez szereg lat nie udało się go odzyskać, dopiero w 1526 roku Bytów stał się lennem Polski zarządzanym przez książąt pomorskich z dynastii Gryfitów. Po śmierci ostatniego męskiego przedstawiciela tej dynastii, Bogusława XIV, w 1637 roku Bytów na 20 lat powrócił pod bezpośredni zarząd Polski. Ponieważ jednak Rzeczpospolita była osłabiona po wojnach ze Szwecją, w 1657 roku, po traktacie bydgoskim ziemia ta została ponownie nadana jako lenno elektorowi brandenburskiemu z dynastii Hohenzollern. Prawnie stan ten trwał do roku 1773, jednak w praktyce stosunek lenny nie był odnawiany już od końca XVII wieku. W tym samym roku 1773 Polska, na mocy traktatu podpisanego 18 września w Warszawie, pomiędzy królem polskim Stanisławem Augustem Poniatowskim a królem Fryderykiem II, zrzekła się praw do lenna lęborsko-bytowskiego.

W wieku XVIII miasto spustoszyły pożary oraz epidemia dżumy[1.1]. Pod panowaniem niemieckim, a właściwie brandenburskim a następnie pruskim, Bytów znajdował się do 1945 roku. W 1912 roku Polacy stanowili w powiecie bytowskim ok. 15% ludności i Traktat Wersalski pozostawił miasto w granicach Niemiec. W mieście działały jednak polskie organizacje. W 1945 r., po 288 latach miasto powróciło do Polski. 8 marca tego samego roku miasto zostało zajęte przez Armię Czerwoną, a w wyniku działań wojennych ok. 55-65% zabudowy legło w gruzach.

Pierwszych polskich władz Bytów doczekał się dopiero w kwietniu, wtedy też rozpoczęto powolną odbudowę miasta. Przez cały okres swego istnienia Bytów był miastem wielonarodowościowym – do roku 1945 mieszkali tam Kaszubi, Polacy, Niemcy, a do lat trzydziestych XX wieku również Żydzi. Na mocy traktatów kończących II wojnę światową Bytów został przyznany Polsce. Ludność niemiecka, mimo że stanowiła ona największy odsetek ludności Bytowa, zmuszona była do opuszczenia miasta, w którym osiedlili się Polacy, także ci z Kresów, Kaszubi, a po 1947 roku przybyli Ukraińcy z akcji „Wisła“.

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Gerhard Salinger, Zur Erinnerung und zum Gedenken. Die einstigen jüdischen Gemeinden Pommerns, tom II, New York 2006, s. 356