Cmentarz żydowski na terenie getta, przy ul. Żabiej, założono 1 sierpnia 1941 r. W czasie okupacji, aż do wybuchu powstania w getcie, odbywały się tutaj regularne pochówki. Szacuje się, że na cmentarzu pochowano od ok. 900 do ok. 3,5 tys. osób. Znalazły się tu także zbiorowe mogiły bojowników powstania w getcie białostockim oraz pochówki Żydów zamordowanych przez Niemców w czasie pierwszej akcji likwidacyjnej w 1943 r. Także na samym cmentarzu i w jego okolicach Niemcy dokonywali egzekucji. Wiadomo, że na początku powstania w getcie w sąsiedztwie rozstrzelali pacjentów i lekarzy szpitala żydowskiego. W zbiorowej mogile pogrzebano zabitych i rannych[1.1].

Po wyzwoleniu Białegostoku w 1944 r., grupa ocalonych z Zagłady przystąpiła do ekshumacji zwłok z grobów znajdujących się na terenie getta. Na cmentarzu przy ul. Żabiej złożono m. in. ciała 71 żydowskich powstańców, m. in. Welwla Wołkowskiego, Zalmana Federa, Abrahama Rybaka, Hersza Abramowicza, Chaji Sztrojsberg, Edka Boraksa, Cipory Berman.

Na cmentarzu z początku znalazły się proste, ziemne mogiły pojedyncze i zbiorowe, w większości – anonimowe. W latach 1944–1949 teren został oczyszczony i znacznie powiększony, rodziny pochowanych tu osób wystawiły nowe macewy upamiętniające rzeczywiste lub domniemane miejsca pochówku ich bliskich.

Po wojnie na terenie cmentarza wystawiono obelisk z tablicą upamiętniającą powstanie w getcie, mauzoleum poświęcone bojownikom getta oraz nagrobki m. in. żydowskich harcerzy. Jak wynika z pisma Referatu do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Białymstoku z 13 lipca 1953 r., na początku lat pięćdziesiątych cmentarz zajmował powierzchnię 940 metrów kwadratowych, znajdowało się na nim 3560 pojedynczych grobów oraz 6 mogił zbiorowych o długości 20 m każda. Łączną liczbę pochowanych szacowano na około 9 tys. osób. W liście z 30 listopada 1953 r. dyrektor Żydowskiego Instytutu Historycznego Bernard Mark zaznaczył, że „Cmentarz (...) po wyzwoleniu został w piękny sposób rozbudowany. Otoczony murem i uporządkowany dzięki wysiłkowi miejscowej ludności żydowskiej i przy pełnym poparciu władz (...). Na terenie cmentarza znajduje się piękne mauzoleum oraz szereg pomników sztuki. (....) Cmentarz leży na uboczu miasta i jest odseparowany od całej okolicy wysokim, ładnym murem”[1.2].

W 1971 r., pomimo licznych protestów, ówczesne władze miasta podjęły decyzję o zamknięciu unikatowego obiektu. Szczątki ofiar ekshumowano i przeniesiono do wspólnej mogiły, na której postawiono skromny obelisk. Zlikwidowano macewy, pomnik i mauzoleum, rozebrano ogrodzenie. Do dziś na powierzchni 0,5 ha nie zachował się żaden oryginalny nagrobek.

Współcześnie na miejscu dawnej nekropolii znajduje się skwerek, na środku którego w 1993 r., w 50. rocznicę wybuchu powstania w getcie białostockim, postawiono odrestaurowany obelisk upamiętniający żydowskich bojowników. Naprzeciwko pomnika znajduje się tablica z napisem o treści: „W tym miejscu złożone są prochy około 3500 Żydów pomordowanych przez hitlerowców w akcjach eksterministycznych oraz poległych podczas powstania w getcie białostockim w sierpniu 1943 roku”.

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, Relacje, sygn. 301/6622, relacja Izraela Białostockiego.
  • [1.2] Urban K., Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 19441966, Kraków 2006, s. 451.