Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej (ul. Wyzwolenia 59), niegdyś cmentarz żydowski w Białej (Krakowskiej), został założony w 1849 r. Wpływ na jego powstanie wywarło zapewne rozporządzenie Rządu Krajowego we Lwowie z 10 listopada 1849 r. nakazujące ze względów sanitarnych zakładanie cmentarzy żydowskich we wszystkich miejscowościach, gdzie mieszkała większa liczba Żydów. Rozporządzenie nakazywało lokację nekropolii z dala od domów i należytą ich ochronę[1.1].

Cmentarz został założony przy drodze do Hałcnowa, na granicy Białej i Lipnika. Od zachodu jego teren ograniczony był kilkumetrową skarpą, poniżej której znajdował się cmentarz wojskowy z II połowy XVIII w., służący pochówkom żołnierzy austriackich i rosyjskich. Cmentarz położony był na wysokości 309–315 m n.p.m. Teren należał do gminy katastralnej Lipnik – parcela gruntowa nr 4365/4, lwh 25 Lipnik[1.1.1]. Parcela była własnością tabularną, należała do spadkobierców Jerzego Thomkego; to od nich lipniccy starsi żydowscy zapewne wydzierżawili teren. Nie ma jednak na to dowodu w postaci materiału źródłowego.

W 1858 r. posiadłość wraz ze znajdującym się w jej obrębie cmentarzem żydowskim nabył książę Albrecht Habsburg. Był on przychylnie nastawiony do ludności żydowskiej i przedłużył umowę dzierżawy cmentarza. Żydzi płacili mu 40 florenów rocznego czynszu, co nie było stawkę wygórowaną. W tym samym czasie wydzielono na terenie cmentarza działkę budowlaną (nr 509 Lipnik), na której wybudowano dom przedpogrzebowy. Dom wzniesiono między rokiem 1849 a 1873, według projektu nieznanego architekta. Był to niewielki, murowany budynek wzniesiony na planie prostokąta, z przybudówką od północy. Stanął na skrzyżowaniu ulic Hałcnowskiej i Kolejowej, ale nie był obiektem bramnym. Dom przedpogrzebowy przestał istnieć w 1926 r. Nie zachowała się żadna rycina ani fotografia, na której widnieje. W omawianym okresie cmentarz zajmował obszar o wymiarach 74 x 24 m[1.1.1].

W 1902 r. Izraelicka Gmina Wyznaniowa Lipnik-Biała stała się właścicielem terenu. Zakupiła go od spadkobiercy Albrechta Habsburga – arcyksięcia Karola Stefana Habsburga z Żywca. Dokonano wówczas wypisu z wykazu hipotecznego, po czym naniesiono nowy wpis pod numerem lwh 689 Lipnik[1.1.1].

Na przełomie XIX i XX w., w związku z kurczącą się powierzchnią grzebalną cmentarza, Gmina wystąpiła o jego powiększenie. Planowano włączyć w jego obręb fragmenty sąsiadujących parcel, które należały wówczas do Herminy Rost – spadkobierczyni znanego bialskiego architekta oraz budowniczego Emanuela Rosta. Powiększenie cmentarza nastąpiło ostatecznie w 24 lipca 1919 r. Na mocy umowy utworzono trzy nowe parcele, których właścicielem zostało stowarzyszenie Chewra Kadisza z Białej. Cmentarz przybrał kształt nieregularnego rombu o wymiarach 109 x 13 m[1.2]. Ostatecznie na podstawie § 20 statutu bialskiego bractwa pogrzebowego właścicielem cmentarza pozostała Izraelicka Gmina Wyznaniowa Lipnik-Biała, a stowarzyszenie pozostało jego administratorem. Opłaty cmentarne miały być wykorzystane tylko na utrzymanie nekropolii.

W latach 30-tych doszło do konfliktu między Chewra Kadisza a gminą, która chciała odzyskać kontrolę nad finansami cmentarza. Nie udało się to jednak z powodów personalnych. Stowarzyszenie najprawdopodobniej do wybuchu drugiej wojny światowej nadal zarządzało finansami cmentarza[1.3].

W 1925 r., w wyniku zmian administracyjnych, cmentarz znalazł się na terenie miasta Biała. Od zachodu cmentarz zaczął sąsiadować z nowo pobudowanymi obiektami o charakterze przemysłowym, a od wschodu o charakterze mieszkalnym. Także w latach dwudziestych XX w. cmentarz został ogrodzony od strony ul. Granicznej standardowym murem z pełnych płyt betonowych, a w miejsce rozebranego domu przedpogrzebowego wzniesiono nowy. Był to okazały, przylegający bezpośrednio do ul. Granicznej, zorientowany, wieloczłonowy, pokryty mansardowym dachem budynek, stanowiący dzieło nieznanego, miejscowego architekta. Budynek ten został uszkodzony w czasie drugiej wojny światowej, a ostatecznie rozebrany w latach 50. XX w.

W maju 1936 r. nieznani sprawcy wyrwali kilka macew z grobów i przerzucili je przez ogrodzenie. Po tym incydencie prezes Chewra Kadisza Ignacy Perl oraz Zarząd Gminy postulowali założenie drutu kolczastego na szczycie muru ogradzającego cmentarz.

W czasie wojny cmentarz był czynny do 1942 r. Nie są znane żadne przypadki mordów hitlerowskich na jego terenie i nie znaleziono także śladów masowych grobów.

1 stycznia 1956 r. na mocy dekretu o majątku opuszczonym i poniemieckim cmentarz przeszedł na własność państwa. 26 czerwca 1962 r. na mocy decyzji Sądu Powiatowego w Bielsku-Białej teren cmentarza (część grzebalna i budowlana) wpisano do ksiąg jako własność Skarbu Państwa. Po likwidacji nekropolii, ogłoszonej w maju 1966 r.,  teren cmentarza otrzymał nowe rozgraniczenie katastralne. Główna część znalazła się w wielkiej działce należącej do „Polsportu”, mniejsza na terenie należącym do „Befy”. Kongregacja Wyznania Mojżeszowego odwoływała się od wielokrotnie od decyzji o likwidacji, pomimo to Wydział Gospodarki Komunalnej wywiesił ogłoszenie, wzywające rodziny pochowanych na cmentarzu w Białej o składanie wniosków o ekshumację w terminie czternastodniowym. Kongregacja wraz z Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym Żydów w Polsce zaprotestowała, gdyż termin był był zbyt krótki, aby skontaktować się krewnymi pochowanych tu osób, zwłaszcza że większość z nich przebywała za granicą. 31 maja 1966 r. Kongregacja określiła warunki przeprowadzenia ekshumacji. Mogła się ona odbywać nocą z wyłączeniem świąt żydowskich oraz nocy z piątku na sobotę; miejscem przeniesienia zwłok miała być nowa część cmentarza przy ul. Cieszyńskiej; prace powinny przebiegać w obecności osób upoważnionych przez Kongregację. Ze strony Kongregacji osobami zaangażowanymi w prace byli m. in. Adolf Herman – przewodniczący Kongregacji, Maksymilian Metzendorf, Leopold Klein, Dawid Piller, Szymon Tintenfisz, Mojżesz Ryder, Franciszek Edelman[1.4].

W latach 1966–1967 prowadzono pośpieszną ekshumację zmarłych. Część nagrobków rzeczywiście przeniesiono wówczas na cmentarz przy ul. Cieszyńskiej, ale pośpiech spowodował, że ocalono jedynie 180 spośród ponad 1700 nagrobków. Wiele macew użyto do regulacji koryta potoku Niwka. Podobno niektóre macewy ułożono na placu fabrycznym znajdującego się obecnie w tym miejscu Zakładu Sprzętu Sportowego „Polsport”[1.5].

Według szacunków Jacka Proszyka (dokonanych dwoma metodami) na bialskim cmentarzu, w całym okresie jego funkcjonowania, pochowano ok. 2 tys. osób[1.6], przy czym po wojnie zaledwie 14 osób[1.7].

Mało wiemy o opiekunach cmentarza. Pewne jest, że w połowie XIX w. funkcję grabarza pełnił Jakob Friedner (1806–1887). Mieszkał wraz z żoną Elsą w Lipniku w domu nr 16. W domu tym mieszkał także dozorca cmentarza Samuel Karach, który zmarł w 1893 r., w wieku 63 lat. Po drugiej wojnie światowej, aż do zamknięcia cmentarza, funkcję opiekuna pełnił Józef Kruczek[1.8].

Na powierzchni około 0,1 ha nie zachował się żaden nagrobek. Teren nie jest ogrodzony. Granice nekropolii nie zachowały się. Wejście jest otwarte od strony drogi publicznej. W bezpośrednim sąsiedztwie nekropolii znajdują się domy mieszkalne oraz tereny przemysłowe.

13 grudnia 1996 r. odsłonięto pomnik upamiętniający cmentarz. Pomnik ma kształt macewy z tablicą pamiątkową. Napis w języku hebrajskim i polskim głosi: „W tym miejscu znajdował się cmentarz żydowski, założony w 1849 roku. Zlikwidowany w 1966 roku decyzją ówczesnych władz”. 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Proszyk J., Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2002, s. 120.
  • [1.1.1] [a] [b] [c] Proszyk J., Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2002, s. 120.
  • [1.2] J. Proszyk, Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2002, s. 122.
  • [1.3] Proszyk J., Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2002, s. 122.
  • [1.4] Proszyk J., Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2002, s. 129.
  • [1.5] Klajmon P., Historia zapisana na macewach (cmentarze żydowskie między Olzą a Rabą i parę słów o historii tamtejszych Żydów) [online] http://www.olszowka.most.org.pl/teksty/histmac.rtf [dostęp: 06.03.2014; niedostępne 12.03.2021].
  • [1.6] Proszyk J., Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2002, ss. 124-126.
  • [1.7] Proszyk J., Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2002, s. 123.
  • [1.8] Proszyk J., Cmentarz żydowski w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2002, s. 124.