Cmentarz żydowski w Bieruniu (ul. Wita) został założony w 1778 r. na obrzeżach miasta, przy rzece Mlecznej. Pod koniec XIX w. wokół cmentarza wzniesiono kamienny mur z dwoma bramami wejściowymi.
Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz.

Nekropolia ma powierzchnię 0,95 ha. Kształt cmentarza, konfiguracja terenu oraz rozmieszczenie nagrobków wskazuje, że składał się on z dwóch części. Starsza (wschodnia) o powierzchni koło 600 metrów kwadratowych pochodzi z końca XVIII wieku, a młodsza (zachodnia) o powierzchni około 350 metrów kwadratowych z połowy XIX wieku. Do naszych czasów zachowało się jedynie 47 niezniszczonych płyt nagrobnych. Najstarsze z nich pochodzą z końca XVIII wieku i wykonane są z piaskowca, a najmłodsze, granitowe powstały w okresie międzywojennym. Nagrobki z przełomu XIX i XX wieku zostały wykonane przez zakłady kamieniarskie: M. Pick z Gliwic, K. Pokorny i Rosenthal z Katowic oraz A. J. Wulkan z Oświęcimia. Kształt stelli nagrobnych jest mało zróżnicowany. Najstarsze są prostokątne, a od połowy XIX w. pojawiają się stelle z górnymi bokami zakończonymi półokrągło lub łukowato. W latach 1918-1939 płyty nagrobne zostały zastąpione przez ostrosłupy o kwadratowych podstawach.

Większość zachowanych nagrobków nie posiada żadnych elementów zdobniczych. Na kilkunastu płytach występują skromne w formie ornamenty geometryczno-roślinne. Jedynie osiem nagrobków pochodzących z przełomu XIX i XX wieku ma w górnej części płaskorzeźby: dwie dłonie (2 nagrobki), gałązka winorośli (2), świecznik trójramienny za złamanymi świeczkami (1) i złamana wierzba-palma (3). Wskazują one na istnienie wówczas silnych związków miejscowych Żydów ze swoimi współwyznawcami z Małopolski, gdzie prawie wszystkie nagrobki pochodzące z przełomu XIX i XX wieku posiadały płaskorzeźby. Na płytach nagrobnych do lat 30-tych XIX wieku występują jedynie napisy w języku hebrajskim, a później są one dwujęzyczne, hebrajskie i niemieckie. Na grobach z okresu międzywojennego napisy hebrajskie nabrały jedynie charakteru tradycjonalnego, a główne znaczenie posiadają napisy w języku niemieckim. Najczęściej spotykanymi nazwiskami na nagrobkach są: Boriński, Grünpeter, Koplowitz, Miedźwiński i Tichauer.[1.1] Brak informacji o jakichkolwiek masowych grobach położonych na cmentarzu.

Teren jest w całości ogrodzony ceglanym murem. Granice nekropolii są zachowane i zgodne z granicami z 1939 r. Wejście przez zamkniętą bramę jest od strony drogi publicznej. Brama jest ozdobiona metalowymi menorami. W bezpośrednim sąsiedztwie nekropolii znajdują się domy mieszkalne. Cmentarz jest sporadycznie odwiedzany. Wandalizm na terenie cmentarza stanowi niewielkie zagrożenie. Teren jest zaniedbany, zarośnięty drzewami i gęstymi zaroślami. Problemem jest bujna roślinność.

Na przełomie 1994 i 1995 roku przeprowadzono prace porządkowe na terenie cmentarza.

Zobacz także:

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, W. Jaworski, Z dziejów Żydów bieruńskich, Społeczny Komitet Obchodów 600-lecia Bierunia 1989, s. 6