Ze względu na brak źródeł nie sposób ustalić, kiedy w Bieruniu osiedlili się pierwsi Żydzi. Zapewne żydowscy kupcy pojawiali się w mieście już w średniowieczu. Bieruń był ważnym ośrodkiem handlowym, leżącym na szlaku wiodącym z Wrocławia przez Opole, Pyskowice, Gliwice, Mikołów do Krakowa. Wiadomo, że już w XVII w. starozakonni osiedlili się w sąsiednich miejscowościach. Początek regularnego osadnictwa żydowskiego w Bieruniu przypada dopiero na przełom XVII i XVIII wieku. Prawdopodobnie Żydzi przybyli do Bierunia z sąsiedniego Oświęcimia, gdzie w XVI w. istniała ich duża kolonia.

 

Około 1750 r., licząca kilkadziesiąt osób społeczność żydowska, założyła gminę wyznaniową, która początkowo działała nielegalnie. Starozakonni posiadali wówczas dom modlitwy, znajdujący się w prywatnym domu mieszkalnym oraz cheder, w którym obok zasad judaizmu nauczano historii, literatury żydowskiej oraz języka hebrajskiego. W 1778 r. na przedmieściu Wit założono cmentarz żydowski. Po wydaniu w 1812 r. tzw. Edyktu emancypacyjnego, uznającego Żydów za pełnoprawnych obywateli Królestwa Pruskiego, została zalegalizowana gmina żydowska w Bieruniu. W roku tym wzniesiono murowaną synagogę, będącą częścią prywatnego budynku mieszkalnego. Budynek bożnicy zachował się do dzisiaj (ul. Oświęcimska 453). Do kahału w Bieruniu należeli również Żydzi mieszkający w okolicznych wsiach.

 

W pierwszej połowie XIX w. wraz z rozwojem gospodarki towarowo-pieniężnej, do Bierunia zaczęli napływać Żydzi z ubogich miast Galicji Zachodniej. Znajdowali tutaj zatrudnienie w handlu detalicznym, rzemiośle, szynkarstwie, komunikacji czy transporcie towarowym. W 1825 r. w Bieruniu mieszkało 90 osób wyznania mojżeszowego. W tym czasie żydowska gmina wyznaniowa obejmowała całą zachodnią część ówczesnego powiatu pszczyńskiego. W 1840 r. w mieście żyło 103 Żydów, zaś w okolicznych miejscowościach, należących do kahału: w Bojszowach – 8, Chełmie Małym i Wielkim – 20, Cielmicach – 10, Dziećkowicach – 31, Imielinie – 25, Jedlinie – 2, Kopciowicach – 10, Kosztowych – 29, Krasowych – 5, Lędzinach – 37, Porąbku – 8, Urbanowicach – 3, Wesołej – 10 i Zabrzegu – 63. Łącznie w 1840 r. do starobieruńskiego kahału należało 364 Żydów. 28 stycznia 1855 r. rada gminy w Bieruniu Starym uchwaliła statut kahału. Zarząd gminy miał składać się z 5 członków, a rada – z 15 osób. Jednak spadek liczby członków gminy, zmusił do zmiany zapisu w statucie i od 28.01.1876 r. zarząd składał się z 3 osób, a rada – z 9 osób. W 1876 r. członkami zarządu byli Abraham Wachsner, Israel Staub i Lőbel Tichauer.

 

Polityka tolerancji religijnej prowadzona przez władze pruskie od początku XIX w. doprowadziła do prawie zupełnej asymilacji ludności żydowskiej, która pod względem językowym i kulturowym stopiła się z ludnością niemiecką. Jedynym czynnikiem wyróżniającym ją pozostało wyznanie. Namacalnym dowodem postępującej asymilacji bieruńskich Żydów są niemieckojęzyczne napisy na nagrobkach tutejszego cmentarza.

 

W drugiej połowie XIX w. dawny szlak handlowy ze Śląska do Krakowa, prowadzący przez Bieruń, utracił swe znaczenie w wyniku budowy linii kolejowej łączącej Górny Śląsk z Galicją, Królestwem Polskim oraz resztą Prus. Miasto znalazło się na uboczu wielkich przemian społeczno-ekonomicznych Górnego Śląska. Spowodowało to trwający od lat osiemdziesiątych XIX w. stały odpływ ludności żydowskiej, co obrazują poniższe dane liczbowe: w 1861 r. w Bieruniu Starym mieszkało 81 Żydów, w 1871 – 90, w 1885 – 93, to w roku 1895 – 46, a w roku 1910 tylko 15. W 1861 r. kahał starobieruński liczył jeszcze 425 wiernych, w 1910 – 157. Stały wzrost produkcji fabrycznej artykułów konsumpcyjnych oraz rozwój handlu hurtowego rujnowały drobnych kupców i rzemieślników. Podczas gdy w 1853 r. większość Żydów w Bieruniu trudniła się rzemiosłem, w 1909 r. wszystkie cztery żyjące w mieście rodziny: Walfa Blumenfelda, Amalii Weichmann z domu Ehrlich, Salomona Tichauera i Martina Weisenberga, utrzymywały się z handlu.

 

Mała liczebność gminy, a co za tym idzie i wysokość dochodów, nie pozwalały na zatrudnienie własnego rabina i większej liczby urzędników religijnych. W 1877 r. nastąpiła likwidacja istniejącej od 1853 r., prywatnej szkoły żydowskiej o statusie szkoły komunalnej. Od tego momentu dzieci żydowskie musiały uczęszczać do miejskiej szkoły ewangelickiej. W trosce o wychowanie religijne dzieci, gmina wyznaniowa utworzyła elementarną szkołę religijną, którą utrzymywała aż do wybuchu I wojny światowej. Pod koniec XIX w. w Bieruniu założono szereg żydowskich organizacji charytatywnych, m.in. Izraelicki Związek Pielęgnowania Chorych, Pogrzebowy „Chewra Kadisza” i „Jűdische Frauenverein” (z niem., Związek Kobiet Żydowskich).

 

Wydarzenia I wojny światowej nie miały większego wpływu na ludność żydowską Bierunia. Momentem przełomowym okazał się rok 1921. Na mocy plebiscytu przeprowadzonego na Górnym Śląsku w dniu 20.03.1921 r., Bieruń został przyłączony do Polski. Większość bieruńskich Żydów, czując silne związki z kulturą niemiecką, opuściła swe dotychczasowe siedziby i wyemigrowała do Niemiec. W lipcu 1922 r. z miasta wyjechali członkowie zarządu gminy. Wybrano wówczas zarząd tymczasowy, w skład którego weszli Jakub Rűbner i Ludwik Schaal. W czerwcu 1923 r. zdołano wybrać radę gminy w składzie: Herman Frey, Markus Hercko, Jegi Heiner, Herman Schaal i Isidor Siechner. W sierpniu wybrano zarząd, w którym prezesem był Jakub Rűbner, wiceprezesem – Ludwik Schaal, a skarbnikiem – Nathan Grűnpeter. W 1923 r. żydowska gmina wyznaniowa w Bieruniu Starym liczyła 84 osoby, w 1931 – 71, a w 1939 70. Przy czym według spisu powszechnego ludności z 1931 r., w mieście mieszkały tylko 2 osoby wyznania mojżeszowego, pozostałych 69 osób w okolicznych wsiach; najwięcej, bo prawie 50% – w Imielinie. W tym okresie gmina nie posiadała swego rabina, kantora ani żadnego urzędnika religijnego. Nabożeństwa odprawiano w starej synagodze tylko w dni świąteczne, z okazji obrzezania, ślubów i pogrzebów. W dwudziestoleciu międzywojennym dzieci żydowskie uczęszczały do polskich szkół, a ich nauka religii ograniczała się do wiadomości przekazywanych przez rodziców. W 1922 r. zakończyły działalność organizacje charytatywne powstałe u schyłku XIX wieku. Życie publiczne nielicznej już ludności żydowskiej ograniczało się do spraw kahału.

 

Wybuch II wojny światowej zastał w mieście i okolicy jedynie kilkunastu Żydów. Większość z nich w lipcu i sierpniu przeniosła się na tereny Polski centralnej i państw bałtyckich. W 1940 r., Niemcy wysiedlili do obozu przesiedleńczego w Oświęcimiu pozostałych w okolicy nielicznych Żydów. W kwietniu 1941 r. przetransportowali ich do gett w Będzinie i Sosnowcu, a następnie skierowali do niemieckiego nazistowskiego obozu KL Auschwitz-Birkenau (sierpień 1943 – styczeń 1944)[1.1].

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Tekst napisany na podstawie informacji pochodzących ze strony internetowej Gimnazjum nr 1 im. Karola Wierzgonia w Bieruniu: http://www.gimnazjum1.bierun.pl/publikacje/emalecka/start.html [dostęp: 21.12.2011; obecnie podstrona nie istnieje].