Nowy cmentarz żydowski w Bytomiu przy ul. Piekarskiej 56 został założony w 1866 roku. Rok wcześniej, wobec stale rosnącej liczby członków, gmina żydowska podjęła decyzję o zakupie terenu pod nową nekropolię z przeznaczeniem dla 1000 zmarłych. Grunt pod cmentarz na Przedmieściu Piekarskim bytomskiej gminie podarował dr Otto Friedlaender. Około 1890 r. ze środków fundacji Moritza i Otto Friedlaenderów przy cmentarzu wybudowano zachowany do dziś neogotycki dom przedpogrzebowy, tzw. Bet Tahara.

Cmentarz ma powierzchnię 1,2103 ha (pierwotny obszar wynosił 1,2713 ha, lecz w latach 70-tych XX wieku został pomniejszony o 0,061 ha – wykonano chodnik przy ul. Piekarskiej). Na nekropolii znajdują się 1474 groby. Na przełomie 1989 i 1990 r., w czasie inwentaryzacji cmentarza przeprowadzonej przez K. Domańskiego, odnotowano 1307 nagrobków wolnostojących, 122 leżące, 34 kopczykowate groby ziemne i 11 przypuszczalnych miejsc pochówku. Na cmentarzu znajdowało się m. in. 627 macew (o zwieńczeniach łukowych, trójkątnych, prostokątnych, ostrołukowym, obeliskowych), 261 obelisków, 19 kolumn, 71 pomniki tablicowe, 17 pomniki słupowe, 8 sarkofagów, 38 pomników architektonicznych. W większości obiekty te były uszkodzone. W opracowaniu z 2004 r. D. Walerjański podaje liczbę ok. 800 zachowanych nagrobków[1.1].

Nagrobki nawiązują do różnych form architektonicznych – niektóre zostały zbudowane w stylu „starożytnym” lub renesansowym, inne mają charakter secesyjny lub modernistyczny[1.2]. Nagrobki zostały wykonane z granitów, piaskowca i kamienia wapiennego. Na płaskich kamiennych tablicach nagrobnych zachowały się typowe zdobienia oraz inskrypcje w języku hebrajskim i niemieckim. Brak informacji o jakichkolwiek masowych grobach położonych na cmentarzu.

Południową część nekropolii zajmują stare macewy, pochodzące jeszcze z XIX w. Część północna to nowy cmentarz, na którym znajdują się także współczesne groby. Teren jest w całości ogrodzony wysokim ceglanym murem, częściowo otynkowanym. Przy południowej ścianie nekropolii znajduje się dwukondygnacyjny, prostokątny budynek mieszkalny opiekuna cmentarza.

Granice nekropolii są zgodne z granicami z 1939 roku. Przez środek biegnie szeroka, brukowana kamienna alejka, która dzieli teren nekropolii na dwie symetryczne części i łączy przeciwległe boki cmentarza. W centralnej części cmentarza krzyżuje się ona z węższą alejką, przecinającą jego obszar w linii wschód – zachód i prowadzącą do grupy pomników architektonicznych przy zachodnim murze. Od tych dwóch głównych traktów odchodzi kilka mniejszych ścieżek, które dzielących teren na dziewięć kwater.

Na cmentarzu zachował się starodrzew w postaci kasztanowców, teren jest porośnięty bluszczem. Bujna roślinność utrudnia dokładne określenie liczby grobów przypuszczalnych, o których istnieniu świadczą nierówności terenu oraz porośnięte cokoły.

Pierwszych zmarłych pochowano na cmentarzu na przełomie 1868 i 1869 roku. Cmentarz podzielono na kilkadziesiąt kwater z aleją główną, przy której chowano honorowych i zasłużonych członków społeczności żydowskiej. W tym miejscu znajdują się grobowce rodzinne Friedlaenderów, Löwich, Rosenthalów, Rawarcków, Sorauerów, Sklarków, Proskauterów, Pinczowerów, Krebsów i grób małżeństwa Kopfsteinów. Najstarsze nagrobki zachowały się w kwaterze dziecięcej po prawej stronie od wejścia głównego, wśród których najwcześniejszą datą opatrzona jest macewa dziecka Marty Steinitz, zmarłej w 1868 roku. W 1894 r. cmentarz ogrodzono ceglanym murem[1.1.2].

W 1939 r. cmentarz przeszedł na własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech (Reichsvereinigung der Juden in Deutschland – związek utworzony przymusowo przez władze nazistowskie). Podczas II wojny światowej nekropolia nie została zniszczona.

W latach 60. XX w., po oficjalnym zamknięciu starego cmentarza żydowskiego w Bytomiu, ocalałe macewy przeniesiono na nowy cmentarz przy ul. Piekarskiej i utworzono z nich lapidarium w formie „ściany pamięci”, zaprojektowanej przez architekta Marka Miodońskiego, a wybudowanej przez rzeźbiarza Stanisława Pietrusa. Wśród nagrobków tworzących monument można odnaleźć nagrobki trzech bytomskich rabinów –  Freunda, Cohna oraz Deutscha. W pobliżu znajduje się pomnik Żydów holenderskich, zmuszonych do pracy przymusowej na Śląsku w czasie II wojny światowej.

Cmentarz bytomski jest jednym z trzech obecnie czynnych cmentarzy żydowskich na terenie województwa śląskiego.

Nota bibliograficzna

  • Bytom, International Jewish Cemetery Project [online]  http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/poland/bytom-katowice.html [dostęp: 31.03.2014].
  • Domański K., Cmentarz żydowski w Bytomiu (ul. Piekarska).
  • Drabina, J. Cmentarze bytomskie od średniowiecza do współczesności, Bytom 1999.
  • Walerjański D., Żydzi Bytomscy dzieje i kultura, [w:] Hałaś M., Nadolski P., Walerjański D., Ślad przeszłości. Bytom wielokulturowy, Bytom 2004.

 

 

 

 

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Walerjański D., Żydzi Bytomscy dzieje i kultura, [w:] Hałaś M., Nadolski P., Walerjański D., Ślad przeszłości. Bytom wielokulturowy, Bytom 2004.
  • [1.2] Walerjański D., Żydzi Bytomscy dzieje i kultura, [w:] Hałaś M., Nadolski P., Walerjański D., Ślad przeszłości. Bytom wielokulturowy, Bytom 2004, ss. 51–52.
  • [1.1.2] Walerjański D., Żydzi Bytomscy dzieje i kultura, [w:] Hałaś M., Nadolski P., Walerjański D., Ślad przeszłości. Bytom wielokulturowy, Bytom 2004, ss. 51–52.