Początki osadnictwa żydowskiego w Bolimowie sięgają 1773 roku. W latach 1793–1794 w miasteczku odnotowano 33 starozakonnych, którzy stanowili 9,5% wszystkich mieszkańców. Napływ Żydów na tereny ówczesnego województwa rawskiego, w tym prawdopodobnie również do Bolimowa, związany był z pogromami po powstaniu Chmielnickiego i wypędzeniami m.in. z Wiednia i pogranicznych miast ukraińskich. W 1800 r. mieszkało tutaj 84 Żydów.

U schyłku XVIII w. do najczęściej wykonywanych przez Żydów zawodów należało: kuśnierstwo, pasamonictwo, piekarstwo i rzeźnictwo. Nieliczni zajmowali się kapelusznictwem, garbarstwem, szklarstwem i złotnictwem. Wśród Żydów występowali także przedstawiciele rzadkich specjalności, m.in. jeden z bolimowskich Żydów trudnił się gręplarstwem.

Na początku XIX w. została zbudowana w mieście synagoga, zlokalizowana po przeciwnej stronie niż kościół filialny św. Anny. Około połowy XIX w. lub w 1870 r. został założony w mieście również cmentarz żydowski. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1872 roku. W mieście istniał Okręg Bóżniczy, do którego należeli Żydzi z Nieborowa i Kompiny. W 1827 r. w Bolimowie został wyznaczony tzw. rewir żydowski. W latach 1860–1865 rabinem Bolimowa był Efraim-Boruch Engleman. Kolejnym znanym rabinem urzędującym tam był Dawid Silman (1904–1912).

W ciągu XIX w. liczba żydowskich mieszkańców Bolimowa systematycznie rosła. W 1827 r. mieszkało tutaj 233 wyznawców judaizmu (24%), w 1857 — 339 (30%). W 1878 r. w całej gminie bolimowskiej żyło 505 Żydów, a w 1897 r. – 339 Żydów.

W czasie I wojny światowej w okolicach Bolimowa miały miejsce ciężkie walki. Wielu z Żydów opuściło swoje domostwa i udało się do Łowicza i Warszawy. Większość z nich powróciła po zakończeniu działań wojennych. W międzywojniu rabinem Bolimowa był Mendel Majzels, a po nim urząd objął Lewi Lipman.

W okresie międzywojennym większość Żydów utrzymywała się z handlu i rzemiosła. W 1925 r. Żydzi prowadzili 16 sklepów i 12 warsztatów rzemieślniczych. Jatki mięsne były własnością Berka Jakubowicza, Szołe Rotsteina, Chaima Najforda i Gidali Sztyfermana. Pieczywo sprzedawali Pinkus i Aron Poznańscy oraz Mendel Fiks, artykułami kolonialnymi handlował Jankiel Krajcer, przyborami szewskimi Dawid Kossower. Manufakturę prowadzili Aron Annel, Majer Man i Nusel Anzel, zaś sklepy z galanterią Abe Herman, Nusen Rozner i Mordka Lucerman. Płyty nagrobne wykonywał Majlich Knopfmacher. Wśród krawców wymienia się m.in. Mordkę Mana, Ajzyka Pajczera, Moszka i Kałmę Frajlich. Żydowscy tutejsi rzemieślnicy zrzeszeni byli w Związku Rzemieślników Żydów w Łowiczu. Utworzyli również Kasę Bezprocentowych Pożyczek „Gemilut Chesed”, której niewielki kapitał tworzyły składki członkowskie. Z nich wypłacano pożyczki.

W Bolimowie nie było konfliktów polsko-żydowskich. Wielu Żydów miało duży autorytet i cieszyło się poważaniem wśród mieszkańców. W wyborach do rady gminnej w 1928 r. najwięcej głosów spośród wszystkich kandydatów uzyskał krawiec Luzer Mordka Man. Na trzecim miejscu był Zelek Poznański. Ludzie z okolicznych wsi i miejscowości kupowali towary w żydowskich sklepach, handlowali z Żydami na targach i jarmarkach. Zawierano również mieszane małżeństwa. W tym okresie społeczność żydowska w miasteczku wzniosła bibliotekę, a wśród partii politycznych największą popularnością cieszyły się Aguda oraz ugrupowania syjonistyczne.

W 1939 r. w mieście mieszkało 235 Żydów. Do najliczniejszych rodów żydowskich należeli: Manowie (dziewięć rodzin), Sztyfermanowie (cztery rodziny), Jakubowiczowie, Rotsteinowie, Roznerowie (trzy rodziny). Najliczniejszą (10 osób) – była rodzina Abe Hermana.

W czasie II wojny światowej (06.03.1940 r.) z polecenia niemieckich władz okupacyjnych powołano Radę Żydowską (Judenrat), w skład której weszło 12 Żydów. Przewodniczącym został Berek Mordka Man, a zastępcą – Zelek Poznański. 27.05.1940 r. pismem Starostwa Powiatowego w Łowiczu wójt otrzymał rozkaz utworzenia getta w Bolimowie: „Zezwalam na czasowe pozostanie Żydów w Bolimowie i polecam Panu zająć się urządzeniem zamkniętego obszaru dla Żydów. Ten zamknięty obszar zamieszkania otoczyć parkanem i oznaczyć przy pomocy tablic orientacyjnych. Poza tym obszarem nie mogą zamieszkiwać Żydzi. Na terenie tego obszaru zamieszkania nie mogą zamieszkiwać Aryjczycy. W końcu tego tygodnia przyślę do Bolimowa kolumnę dezynfekcyjną pod kierunkiem Pana Leńskiego. Komisja ta ma polecenie wydezynfekować obszar zamieszkały przez Żydów, a u samych Żydów przeprowadzić odwszenie. Stawianie się Żydów do pracy zostanie przeze mnie specjalnie uregulowane (...)”.

Dwa tygodnie później na posiedzeniu w lokalu gminy została wybrana Komisja Sanitarna, w skład której weszli: Ber Josef Szwarc, Ryfka i Gołda Man, Cyryl Herman, Małka Zambrowska oraz Ita Rozner. Wtedy też postanowiono, aby zamknąć getto, co uczyniono 11.06.1940 roku. Na tzw. aryjską stronę można było wychodzić na podstawie specjalnych przepustek, które wydawał wójt. Jeszcze przed zamknięciem getta przybyło do Bolimowa 120 uchodźców żydowskich z Łowicza. Przesiedlono tam również kilkuset Żydów ze Strykowa, Łodzi i Łowicza. Ogółem przez getto bolimowskie przeszło ok. 1500 osób. Na terenie getta działała poczta, kasa chorych, ambulans i sklep. Żydzi z getta pracowali m.in. w lesie, dziewięć osób – na folwarku w Woli Szydłowieckiej. Dzięki wychodzeniu na zewnątrz mogli kupić nielegalnie żywność od okolicznych chłopów i przemycić ją do getta. W marcu 1941 r. wszyscy Żydzi z Bolimowa zostali popędzeni do getta warszawskiego. Prawie wszyscy z nich zginęli. Po akcji likwidacyjnej w mieście zostało 11 Żydów, których Niemcy rozstrzelali w Lasach Bolimowskich.

Nota bibliograficzna

  • Bolimow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. I, New York 2001, s.167.
  • Bolimow, [w:] Rossijskaja Jewriejskaja Encikłopiedija [online] http://www.rujen.ru [dostęp: 28.02.2012, link nieaktywny 23.03.2020].
  • Bolimów, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, red. G. Miron, Sh. Shulani, t. I, Jerusalem 2009, s. 66.
  • Fijałkowski P., Żydzi w województwie łęczyckim i rawskim w XV–XVIII wieku, Warszawa 1999.
  • Jagiełło B., Z dziejów osadnictwa żydowskiego na Mazowszu Zachodnim (do 1914 r.), „Rocznik Żyrardowski” 2011, t. IX.
Drukuj