Początek żydowskiego osadnictwa w Białej jest związany z napływem na Śląsk fali Żydów z Zachodu (pierwsza fala napływała na Śląsk już od XIII–XIV w. Pierwsza wzmianka o Żydach żyjących w Białej pochodzi z 1427 roku. Osiedlił się tu wówczas Żyd Abraham z Ziębic z rodziną. Gdy w 1526 r. Śląsk przeszedł pod panowanie cesarzy niemieckich, również i śląscy Żydzi trafili pod jurysdykcję cesarstwa.

W antyżydowskiej atmosferze mieszczanie i kupcy domagali się w 1540 r. usunięcia Żydów z Białej, jednak nie dopuścił do tego panujący w księstwie opolsko-raciborskim margrabia Jerzy Hohenzollern, który w 1543 r. wydał dokument zakazujący Żydom mieszkania w Głubczycach[1.1]. Dziewięć żydowskich rodzin opuściło wówczas Głubczyce i osiedliło się w Białej Prudnickiej[1.2].

W 1562 r. sejmik księstwa opolsko-raciborskiego przyjął uchwałę zobowiązującą Żydów do sprzedania swoich domów, spłacenia długów i opuszczenia granic księstwa w ciągu roku[1.3]. Za pozostaniem Żydów w Białej Prudnickiej wstawił się właściciel miasta Jan Krzysztof Prószkowski. W konsekwencji Biała stała się jedynym miejscem na Śląsku Opolskim, w którym było dozwolone swobodne żydowskie osadnictwo. W miasteczku osiedliło się wielu Żydów, przez co było nazywane: Judenzüelz (niem., Żydowski Zülz).

W 1600 r. w Białej żyło 26 rodzin żydowskich. Na tutejszym cmentarzu chowano zmarłych Żydów prawie z całego Śląska[1.4].

13 kwietnia 1601 r. tutejsza gmina żydowska uzyskała specjalny przywilej od cesarza Rudolfa II. Na jego podstawie władze miejskie zostały zobowiązane do prawnej ochrony Żydów[1.5]. Dekret cesarski zezwalał także Żydom na osiedlanie się na przedmieściach pobliskiego miasta Nysa. W ciągu kilku następnych lat niektórzy tutejsi Żydzi kupili domy w Nysie i zaangażowali się w drobny handel. Kilka lat później nowy właściciel Białej, hrabia Hans Christoph von Proskowski, potwierdził przywileje miejscowych Żydów. Badacze przypuszczają, że szczególna pozycja prawna bialskich Żydów spowodowana była ich siłą finansową.

W drugiej połowie XVII w. bialska gmina żydowska dbała o traktowanie na równi z gminą w Głogowie – w lutym 1672 r. tutejsza gmina uzyskała rezolucję cesarską, w której napisano: „Die Zülzer Juden sollen den Glogauischen gleich gehalten werden, wenn się in das Privileg mitbegriffen seien”​. W połowie XVII w. do bialskich Żydów należało już ponad 13% budynków w mieście. Sytuację Żydów w Białej normował ostatecznie przywilej cesarski z 17.07.1699 r., który zezwalał im na mieszkanie w mieście i swobodne zajmowanie się handlem na terenie całego księstwa śląskiego (niem., Herzogtum Schlesien).

W maju 1713 r. cesarz Karol VI wydał Edykt tolerancyjny (niem., Toleranzpatent), zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego, z którego zwolniono Żydów z Głogowa i Białej Prudnickiej[1.6]. Wiek XVIII przyniósł szybki wzrost liczebności bialskiej gminy żydowskiej, która była już wówczas w pełni samodzielna (posiadała drewnianą synagogę przy ówczesnej ulicy Judengasse, cmentarz, szkołę, zatrudniała rabina oraz prowadziła suwerenną działalność sądowniczą).

W XVIII w. Żydzi z Białej oprócz danin pieniężnych musieli dostarczać miastu przyprawy korzenne, a co trzy lata byli zobowiązani do przysyłania miejscowemu księdzu materiału na sutannę. Żydzi z Białej handlowali tkaninami, sprzętami domowymi, wełną, woskiem, miodem oraz szeroko znanymi kunsztownymi koronkami. Obroty handlowe bialskiej gminy z Wrocławiem były tak duże, że w 1736 r. ustanowiono we Wrocławiu stałego reprezentanta tutejszej gminy – Dawida Mojżesza, nazywanego „bialskim szamesem”.

Podczas pierwszej wojny śląskiej w 1742 r. większość Śląska znalazła się pod panowaniem Królestwa Pruskiego (z wyjątkiem Śląska Cieszyńskiego i księstwa opawskiego). W 1742 r. w Białej mieszkało około 1000 Żydów.

W dniu 22.04.1769 r. w wielkim pożarze spłonęła synagoga i okoliczne żydowskie domy w Białej Prudnickiej. W 1774 r. wybudowano nową murowaną barokową synagogę, która znajdowała się przy Karisplatz (obecna ul. Wałowa).  W 1776 r. do kasy miejskiej wpłynęły 144 talary ściągnięte jako podatek od „akceptowanych tolerowanych” Żydów (niem., Toleranzgelder)[1.7].

W 1776 r. władze pruskie nakazały przesiedlenie w ciągu miesiąca wszystkich Żydów żyjących po lewej stronie Odry na prawą stronę rzeki (z wyjątkiem Białej Prudnickiej). W nowych miejscach mogli oni zamieszkiwać jedynie wsie. W tym okresie, w 1780 r. w Białej żyło 1001 Żydów (49,2% ogółu mieszkańców). Posiadali oni wówczas 40 własnych domów w mieście (17% wszystkich budynków)[1.8]. 1782 r. w Białej mieszkało 1061 Żydów (52,5% ogółu mieszkańców). Było to jedyne miasto na terenie ówczesnych Niemiec z przewagą ludności żydowskiej. Tutejsi Żydzi utrzymywali się z handlu i rzemiosła. Utrzymywali stosunki handlowe z Wrocławiem, Krakowem, Jarosławiem i innymi miastami. Handel przynosił duże zyski i żyjący w Białej Żydzi bardzo się bogacili. Nazywali oni swoje miasto po hebrajsku „Makom Cadik” (Mochum Zadek) –  co oznacza: miasto sprawiedliwych lub miasto godne zaufania[1.9].

W 1787 r. władze pruskie wycofały się z zarządzeń przesiedlania Żydów do wyznaczonych miast przesiedleńczych, ponieważ opuszczane przez nich miasta ponosiły zbyt duże straty gospodarcze. W tym 1787 r. w Białej żyło 1366 Żydów (48% wszystkich śląskich Żydów). Generalne Tabele pruskie z tego samego roku podają, że w Białej znajdowała się synagoga.

Wprowadzenie Edyktu emancypacyjnego (1812 r.) spowodowało stopniowe zmniejszanie się bialskiej gminy żydowskiej, ponieważ wielu tutejszych Żydów zaczęło przenosić się w lepiej rozwinięte gospodarczo rejony Śląska[1.1.4].

W 1828 r. w Białej żyło 1109 Żydów. Stąd pochodzili żydowscy lekarze: dr medycyny Jacob Preiss (ur. 1804, ok. 1835 r. zamieszkał w Wodzisławiu, w 1836 r. przeprowadził się do Gliwic, a w 1837 r. wyprowadził się do Prudnika) oraz dr medycyny Ludwig Preiss (w 1839 r. przeprowadził się z Ujazdu do Gliwic)[1.10].

W 1856 r. w Białej żyło już tylko 411 Żydów. J.G. Knie ustalił, że w latach czterdziestych XIX w. Żydzi stanowili w Białej 28,4% ludności i posiadali 120 kramów. W połowie XIX w. działała tutaj hebrajska drukarnia.

Proces emigracji bialskich Żydów do większych miast trwał w dalszych dziesięcioleciach, doprowadzając do całkowitego zaniku ludności żydowskiej w mieście (w 1910 r. było tu jeszcze 20 Żydów, a w 1926 r. – już tylko 9). 15 sierpnia 1914 r. ostatecznie zlikwidowano bialską gminę żydowską i podporządkowano ją gminie w Prudniku. Wszystkie naczynia liturgiczne oraz zwoje z synagogi w Białej przekazano do Prudnika. W 1925 r. w Białej pozostało jedynie 14 Żydów, a wydana w 1928 r. książka adresowa nie informuje już o działalności jakiejkolwiek organizacji żydowskiej w mieście. W 1935 r. w Białej pozostawało jeszcze 12 Żydów[1.11].

W Białej podczas tzw. nocy kryształowej (09/10.11.1938 r.) naziści spalili synagogę.

Nie znamy losów ostatnich Żydów z Białej, można jednak przypuszczać, że trafili do jednego z obozów pracy przymusowej, a następnie zostali wywiezieni „transportem śmierci” do niemieckich nazistowskich obozów.

Po II wojnie światowej społeczność żydowska w Białej nie odrodziła się. Obecnie w miejscowości nie mieszka żaden Żyd.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Państwowe w Opolu, AMG, sygn. 31: Przywilej margrabiego Jerzego udzielony Głubczycom, dotyczący nietolerowania Żydów, wydany w Opolu 17 czerwca 1543 roku; Hofrichter R., Heimatkunde des Kreises Leobschűtz, t. 2, cz. 2, Leobschűtz 1911, s. 180.
  • [1.2] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior: pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 29.
  • [1.3] Kwak J., Żydzi w miastach górnośląskich w XVII–XVIII w., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1989, nr 1, s. 46; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior: pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 32.
  • [1.4] Zuelz, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, t. 3., red. E. Wiesel, G. Wigoder, S. Spector, New York 2001, s. 1520.
  • [1.5] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior: pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 32.
  • [1.6] Maser P., Weiser A., Juden in Oberschlesien, t. 1, Berlin 1992, s. 26; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior: pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 34.
  • [1.7] Rabin I., Die Juden in Zülz, [w:] Geschichte der Stadt Zülz in Oberschlesien, red. J. Chrząszcz, Zülz 1926, ss. 117–160; Maser P., Weiser A., Juden in Oberschlesien, t. 1, Berlin 1992, s. 30; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior: pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 37.
  • [1.8] Osiem wieków miasta w zarysie, [w:] Miasto i Gmina Biała [online] https://biala.gmina.pl/85/564/osiem-wiekow-miasta-w-zarysie.html [dostęp: 22.02.2020].
  • [1.9] Woronczak J.P., Mochum Zadek – żydowska nazwa Białej, „Annales Silesiae” 1993, t. 23, s. 131; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior: pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5, s. 32.
  • [1.1.4] Zuelz, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, t. 3., red. E. Wiesel, G. Wigoder, S. Spector, New York 2001, s. 1520.
  • [1.10] Nadolski P., Historia osadnictwa Żydów w Gliwicach – sytuacja prawna Żydów na Śląsku do I wojny światowej, [w:] Żydzi gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006, s. 57.
  • [1.11] Zuelz, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, t. 3., red. E. Wiesel, G. Wigoder, S. Spector, New York 2001, s. 1520.