Pierwsza wzmianka o Żydach żyjących w Białej pochodzi z 1427 roku. W 1526 roku Śląsk przeszedł pod panowanie cesarzy niemieckich. W 1562 roku sejmik księstwa opolsko-raciborskiego przyjął uchwałę zobowiązującą Żydów do sprzedania swoich domów, spłacenia długów i opuszczenia granic księstwa w ciągu roku. Za pozostaniem Żydów w Białej Prudnickiej wstawił się właściciel miasta Jan Krzysztof Prószkowski. W konsekwencji Biała stała się jedynym miastem na Górnym Śląsku, w którym było dozwolone swobodne żydowskie osadnictwo, przez co z czasem zaczęło być nazywane Judenzüelz (Żydowska Biała). W 1600 roku w Białej mieszkało 26 rodzin żydowskich.

13 kwietnia 1601 roku gmina żydowska w Białej uzyskała specjalny przywilej od cesarza Rudolfa II, na podstawie którego władze miejskie zostały zobowiązane do prawnej ochrony Żydów. Kilka lat później nowy właściciel Białej, hrabia Hans Christoph von Proskowski, potwierdził przywileje miejscowych Żydów. Sytuację Żydów w Białej unormował ostatecznie przywilej cesarski z 17 lipca 1699 roku, który zezwalał im na mieszkanie w mieście i swobodne zajmowanie się handlem na terenie całego księstwa śląskiego.

W maju 1713 roku cesarz Karol VI wydał edykt tolerancyjny, zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego, z którego zwolniono Żydów z Głogowa i Białej. W XVIII wieku bialska gmina posiadała drewnianą synagogę przy ówczesnej Judengasse, cmentarz, szkołę, zatrudniała rabina oraz prowadziła suwerenną działalność sądowniczą.

Zmiana położenia Żydów związana była z I wojną śląską oraz podpisanym 11 czerwca 1742 roku pokojem we Wrocławiu, w konsekwencji którego większość Śląska znalazła się w granicach Królestwa Prus. W 1742 roku w Białej mieszkało około 1000 Żydów.

22 kwietnia 1769 roku w wielkim pożarze spłonęła synagoga i okoliczne żydowskie domy w Białej Prudnickiej. W 1774 roku zbudowano nową murowaną synagogę.

W 1780 roku w Białej mieszkało 1001 Żydów (49,2% ogółu mieszkańców). W 1782 roku było ich 1061 (52,5% ogółu mieszkańców), a w 1787 roku – 1366 (48% wszystkich śląskich Żydów). Było to jedyne miasto na terenie ówczesnych Niemiec z przewagą ludności żydowskiej.

Motorem napędowym dla rozwoju społeczności żydowskiej był wydany 11 marca 1812 roku przez króla Fryderyka Wilhelma „edykt o stosunkach obywatelskich”. Dokument ten znany powszechnie jako „edykt emancypacyjny” wprowadzał zasadniczą zmianę w położeniu Żydów w Królestwie Prus, zrównując ich częściowo pod względem prawnym z obywatelami chrześcijańskimi. Wprowadzenie edyktu spowodowało stopniowe zmniejszanie się populacji żydowskiej w Białej, ponieważ wielu jej przedstawicieli zdecydowało się przenieść do lepiej rozwiniętych gospodarczo rejonów Śląska. W 1828 roku w Białej mieszkało 1109 Żydów.

23 lipca 1847 roku władze pruskie uchwaliły „ustawę o stosunkach żydowskich”, która regulowała liczne kwestie prawne dotyczące organizacji oraz gmin żydowskich i określała zasięg terytorialny okręgów synagogalnych. Na jej postawie uchwalono statut Gminy Synagogalnej w Białej, dzięki czemu uzyskała osobowość prawną.

W 1856 roku w Białej mieszkało 411 Żydów. W kolejnych latach społeczność bialskich Żydów na tyle się zmniejszyła, że w 1910 roku w mieście pozostało 20 jej przedstawicieli, w 1925 roku – 14, a w 1935 roku – 12. 15 sierpnia 1914 roku rozwiązano Gminę Synagogalną w Białej, której teren podporządkowano Gminie w Prudniku.

Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego większość górnośląskich Żydów zdecydowanie opowiedziała się po stronie niemieckiej. W trakcie plebiscytu Biała znalazła się poza terenem plebiscytowym.

Dojście Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku znacząco zmieniło położenie ludności żydowskiej na terenie całych Niemiec. Głównym celem polityki nazistów było wyeliminowanie Żydów ze społeczeństwa niemieckiego i zmuszenie ich do emigracji. Zadanie to realizowane było zarówno za pomocą środków administracyjnych i ekonomicznych, jak również przez stosowanie przemocy fizycznej. W czasie tzw. nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku doszło do zorganizowanych pogromów ludności żydowskiej w całych Niemczech. Nie ominęły one Białej, gdzie m.in. spalono synagogę.

W chwili wybuchu II wojny światowej w Białej nie było już Żydów. Po jej zakończeniu Biała znalazła się w granicach Polski. Społeczność żydowska w tym okresie nie zdołała się odrodzić.

Sławomir Pastuszka

Bibliografia

  • Archiwum Państwowe w Opolu, AMG, sygn. 31: Przywilej margrabiego Jerzego udzielony Głubczycom, dotyczący nietolerowania Żydów, wydany w Opolu 17 czerwca 1543 roku.
  • Hofrichter R., Heimatkunde des Kreises Leobschűtz, t. 2, cz. 2, Leobschűtz 1911, s. 180.
  • Kwak J., Żydzi w miastach górnośląskich w XVII–XVIII w., „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1989, nr 1.
  • Maser P., Weiser A., Juden in Oberschlesien, t. 1, Berlin 1992.
  • Rabin I., Die Juden in Zülz, [w:] Geschichte der Stadt Zülz in Oberschlesien, Zülz 1926, ss. 117–160.
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior: pismo muzealno-humanistyczne” 2005, t. 5.
  • Woronczak J.P., Mochum Zadek – żydowska nazwa Białej, „Annales Silesiae” 1993, t. 23.
  • Zuelz, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before & During Holocaust, t. 3., red. E. Wiesel, G. Wigoder, S. Spector, New York 2001, s. 1520.
Drukuj