Żydzi w Barcinie zaczęli osiedlać się w XVIII wieku, choć sporadycznie pojawiali się już stuleciu wcześniejszym. W 1772 r. zasiedlali 5 domów (rodziny: Leisera, Jude, Hirscha Lewina, Joachima Wolfa, Schmila Hirscha, Samuela Josepha — kowala, Rumprechta — grabarza, Hirscha — nauczyciela, Marcusa Hirscha — rzeźnika, Schmila  Mosesa — handlarza, Leisera Littmanna) na 62 istniejące w mieście. Zajmowali się głównie rzeźnictwem i sprzedażą mięsa. Trudnili się także kowalstwem, odlewnictwem i handlem.

W latach 60. i 70. XVIII w. tworzyli niewielką wspólnotę z nauczycielem. Stopniowo zaczęto tworzyć elementy gminnej infrastruktury. W tym okresie założyli zapewne cmentarz. Znajdował się w pewnej odległości od drogi prowadzącej do wsi Knieja. Najstarszy nagrobek, urodzonego w Gnieźnie Lesera, pochodził z 1786 roku. W 1793 r. Żydzi barcińscy stanowili zbiorowość liczącą 56 osób (12 mężczyzn, 14 kobiet, 16 synów i 14 córek).  Ostatecznie gmina żydowska ukonstytuowała się 5 września 1834 roku. Trzy lata później wybudowano murowaną synagogę.

Rozwój demograficzny miejscowej społeczności żydowskiej został przerwany już w latach 50. i 60. XIX wieku. Nastąpił systematyczny odpływ ludności żydowskiej do większych ośrodków miejskich w głębi Niemiec i w mniejszym stopniu do Stanów Zjednoczonych. Na początku XX w. liczebność społeczności spadła poniżej setki. W 1903 r. 50 Żydów mieszkało w Barcinie, a 17 w należących do miejscowej gminy Wójcinie, Szczepanowie i Wapiennie.

Po wyludnieniu gminy w latach 20. XX w. ostatni Żydzi żyli bezreligijnie, a majątkiem gminy żydowskiej nikt nie administrował od 1917 roku. Ostatecznie komisarzem gminy żydowskiej mianowano w listopadzie 1930 r. burmistrza miasta; w 1932 r. nastąpiła jej likwidacja, a majątek przeszedł do gminy w Szubinie.

W 1931 r. pięciu członków społeczności było właścicielami 9 nieruchomości w mieście, w tym jedną dysponowała gmina żydowska. Byli nimi: Markus Markus (ul. 4 Stycznia 10), Jakub Grüning (ul. 4 Stycznia 19), Adolf Gerson (ul. Dmowskiego 42, 71, 73, 74, 88), Maks Rothman (ul. 4 Stycznia 19), Regina Helning (ul. 4 Stycznia 72)[1.1]. Członkiem gminy, z tytułu umiejscowienia na jej terenie kopalni wapienia w Wapiennikach, był także mieszkający na stałe w Inowrocławiu Leopold Lewi. W 1926 r. osiedlił się w Barcinie spolonizowany Żyd Stefan Giebocki (Gebotsschreiber, ur. 1902). Był autorem wydanych w 1938 r. pamiętników pt. Kołtun, pijawki i psie sadło zamieszczonych w zbiorze Pamiętniki Lekarzy Polskich (wznowionych w 2022 roku). Zginął lub zmarł w czasie II wojny. Ostatni Żydzi prawdopodobnie opuścili miasto przed 1 września 1939 roku. Jeśli zdecydowali się pozostać w Barcinie, zostali wysiedleni lub rozstrzelani.

Bibliografia

  • Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden in den Posener Landen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 297–298.
  • Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007, ss. 29–30.
  • Krzyś J., Cieślak Cz., Szkice z przeszłości Barcina, Grudziądz 2007. 
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Akta miasta Barcina, sygn. 7