Pierwsza wzmianka o Busku (Bużsku) znajduje się w latopisie Powieść minionych lat, a datowana jest na rok 1097. Archeolodzy odnaleźli na terenie dzisiejszego miasta trzy wczesnośredniowieczne grodziska. Ufortyfikowana osada położona wśród mokradeł stanowiła trudną do zdobycia twierdzę. W 1100 r. mocą postanowień zjazdu książąt ruskich w Wityczewie Busk przypadł księciu wołyńskiemu i dorohobuskiemu Dawidowi Igorewiczowi, wnukowi wielkiego księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, pozbawionemu tronu we Włodzimierzu. W okresie 1100–1112 miasto było ośrodkiem odrębnego księstwa, później przeszło na własność książąt bełskich. W 1241 r. zostało spalone podczas najazdu mongolskiego.

W 1388 r. Busk wraz z całym księstwem bełskim przypadł księciu mazowieckiemu Siemowitowi IV. W 1411 r. otrzymał od Siemowita prawo magdeburskie, jako jedno z pierwszych miast na dzisiejszym terytorium Ukrainy. W 1462 r. po bezpotomnej śmierci księcia Władysława II (płockiego) księstwo bełskie wraz z Buskiem zostało inkorporowane mocą prawa lennego do Królestwa Polskiego przez Kazimierza Jagiellończyka. W 1484 r. król potwierdził prawo magdeburskie oraz nadał przywilej odłowu ryb. W 1499 r. król Jan Olbracht zwolnił miejscowych kupców od wodnego, mostowego i innych ceł. W 1516 r. miasto odparło najazd tatarski, zostało jednak zniszczone w 1654 r. przez wojska Bohdana Chmielnickiego i ponownie w 1672  r. przez Tatarów.

Położenie Buska było korzystne ze względu na szlak handlowy prowadzący Bugiem i Wisłą aż do wybrzeża Bałtyku. W miarę napływu ludności, oprócz Starego Rynku założono jeszcze dwa kolejne – Średni i Nowy. Odpowiednio pojawiły się również trzy dzielnice: Stare, Nowe i Środkowe Miasto. Synagoga znajdowała się na Starym Mieście. Na Środkowym Mieście stał dom starosty i jego kancelaria, kościół św. Ducha, młyny królewskie i dominikańskie oraz domy mieszczańskie. Natomiast na Nowym Mieście znajdował się kościół Matki Boskiej, kilka domów szlachty oraz kilka domów żydowskich. Właśnie tutaj znajdowało się handlowe centrum Buska. Oddzielnie stał klasztor dominikanów. Duża liczba rzek, rowów i kanałów, a także podmokły teren, utrudniały połączenie ze sobą wspomnianych części, nadając zarazem Buskowi niepowtarzalny charakter ("halicka Wenecja").

W XVI w. w mieście działały cztery młyny wodne, przy jednym z nich funkcjonował folusz. W roku 1539 lub 1541 powstała wytwórnia papieru. Na wyprodukowanym w niej papierze w 1581 r. została wydrukowana Biblia Ostrogska. Papiernia działała aż do 1788 r.

Busk stanowił siedzibę starostwa grodowego. Od 1540 r. przez trzy pokolenia urząd starosty pełnili przedstawiciele rodu Górków. Pierwszy z nich Jędrzej Górka starał się ograniczyć prawa mieszczan. W 1543 r. mieszczanie wszczęli przeciwko niemu proces, który zakończył się ich zwycięstwem. W 1582 r. król Stefan Batory uznał Busk za wolne miasto królewskie. Od 1670 r. starostami Buska byli kolejno czterej książęta Jabłonowscy. Także oni usiłowali ograniczyć prawa mieszczan, wykorzystując fakt, że przywileje miejskie spłonęły podczas najazdu Chmielnickiego. W 1742 r. król August III potwierdził jednak przywileje Buska. Od 1763 r. funkcję starosty pełnił Józef Mier. Przyczynił się do nadzwyczajnego rozwoju miasta, zakładając w swoich dobrach zakłady przemysłowe. Stawiał tartaki, wypalał węgiel drzewny, produkował dziegieć i żywicę, gasił wapno i potaż. Zajmował się także wytopem żelaza i szkła.

W 1772 r. Busk znalazł się pod władzą Austrii. Starostwo buskie stało się majątkiem prywatnym, pozostając w rękach rodziny Mierów. W XIX w. Busk spadł do roli drugorzędnego, prowincjonalnego miasteczka, które ominęła industrializacja. Ważny węzeł kolejowy ulokowano w sąsiednim Krasnem. W 1849 r. zabudowę zniszczył wielki pożar, co pogłębiło upadek. Od 1879 r. dobra buskie należały do rodziny Badenich. W 1884 r. Busk liczył 5297 mieszkańców. Wśród nich było 2001 katolików obrządku łacińskiego (37,8%), 1640 grekokatolików (31,0%), 1566 wyznania mojżeszowego (29,6%), 69 wyznania ewangelicko-augsburskiego (1,3%), 17 wyznania ewangelicko-reformowanego (0,3%).

Podczas pierwszej wojny światowej Busk był okupowany przez Rosjan od sierpnia 1914 r. do lipca 1915 r. W listopadzie 1918 r. wszedł w skład Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, która ulokowała tu bazę swego nielicznego lotnictwa. W maju 1919 r. Busk zajęło Wojsko Polskie. Podczas wojny z bolszewicką Rosją w sierpniu 1920 r. miasto zostało przejściowo opanowane przez 1. Armię Konną pod dowództwem Siemiona Budionnego[1.1]. W 1921 r. w Busku mieszkało 1460 Żydów. W lipcu 1939 r. miasto liczyło blisko 8000 mieszkańców – 4000 Polaków, 2500 Żydów i 1500 Ukraińców.

W 1939 r. Busk został zajęty przez Armię Czerwoną. W stajniach majątku Badenich powstał obóz jeniecki, w którym przetrzymywano ok. 1000 polskich jeńców wojennych. 30 czerwca 1941 r. do Buska wkroczyły wojska niemieckie. Podczas okupacji niemieckiej ludność żydowska padła ofiarą eksterminacji. Większość Polaków opuściła miasto w maju 1944 r. z obawy przed Ukraińską Powstańczą Armią. 18 lipca 1944 r. Busk został zajęty przez wojska I Frontu Ukraińskiego.

Po wojnie rozpoczęła się odbudowa zniszczonego miasta. Busk stał się lokalnym centrum administracyjnym (siedzibą rejonu). W 1963 r. rejon buski został zlikwidowany, jednak przywrócono go już pod koniec 1966 r.[1.2].

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] G. Rąkowski, Przewodnik po Ukrainie Zachodniej, cz. III, Pruszków 2007.
  • [1.2] Na podstawie G. Rąkowski, Przewodnik po Ukrainie Zachodniej, cz. III, Pruszków 2007 oraz Sefer Busk; le-zecher ha-kehila sze-harwa, Hajfa 1965.