„Galicyjska Wenecja” – tak w przeszłości nazywane było to jedno z najstarszych miast leżących na pograniczu ziemi lwowskiej i Podola. O nazwie tej zadecydował fakt, że miasteczko położone jest nad brzegami czterech rzek – tutaj Pełtew łączy się z Bugiem, przepływa tutaj też Sołotwina i Rokitna. Dodatkowo miasteczko otoczone było stawami i mokradłami. Oficjalna nazwa Busk pochodzi od bociana, którego można zobaczyć w miejscowym herbie.

Busk wspominany był już w XI w. jako jeden z grodów Bużan. Istniało tutaj też samodzielne księstwo buskie, które potem weszło w skład księstwa włodzimierskiego. Rządziła tutaj lokalna linia Rurykowiczów. Na początku XIII w. Busk wszedł w skład księstwa bełskiego. W 1277 r. jego świetność upadła, gdy gród został zniszczony przez Tatarów[1.1].

W XIV w. Busk znalazł się w granicach Korony, dalej jako część księstwa bełskiego, a następnie jako starostwo województwa bełskiego. Do XVI w. nie był w stanie się rozwinąć ze względu na położenie na tzw. czarnym szlaku, czyli trasie grabieży czambułów tatarskich.

W 1484 r. Busk otrzymał prawa miejskie. Był już wówczas siedzibą starosty grodowego. Osiedliła się także tutaj ludność wołoska, która przyczyniła się do rozwoju miasta. Od 1540 r. funkcję starostów buskich pełnili przedstawiciele wielkopolskiego rodu Górków. Jeden z nich, Stanisław Górka (w Busku od 1573 r.) miał osiedlić w mieście Żydów, ale wydaje się, że osadnictwo żydowskie było tu dużo wcześniejsze, ponieważ najstarszy zachowany na cmentarzu żydowskim nagrobek datowany jest na 1510 r., a pierwszy dokument na temat obecności Żydów pochodzi z 1454 r.[1.2] Górkowie, zwolennicy kalwinizmu, uczynili z Buska jeden z najprężniejszych ośrodków tego wyznania na Rusi. Przez pewien czas zlikwidowano tutaj nawet parafię katolicką, co spotkało się z protestami mieszczan i konsystorza lwowskiego. Górkowie przyczynili się także do znacznego rozwoju gospodarczego miasta. Założyli tu papiernię, która funkcjonowała aż do 1788 r. Dzisiaj określa się, że była to pierwsza papiernia na Ukrainie. Zakładali także winnice. Wybudowali zamek, a miasto otoczyli murami miejskimi. W XVI w. ustalił się podział na trzy zasadnicze części miasta – Stare Miasto, Środkowe Miasto, gdzie znajdowała się siedziba starosty oraz kościół św. Ducha oraz Nowe Miasto z kościołem Matki Boskiej, domami szlachty oraz kilkoma domami Żydów. Tu też funkcjonowało centrum handlowe[1.3].

W 1582 r. król Stefan Batory ogłosił Busk wolnym miastem królewskim, które jednocześnie otrzymało przywilej „de non tolerandis Judaeis”. Nie wiadomo, co wynikało z tego przywileju, ponieważ Żydzi przez cały czas mieszkali w obrębie murów miejskich na terenie Nowego Miasta[1.4].

W 1655 r. miasto i zamek zostały całkowicie zniszczone przez Kozaków Chmielnickiego i wojska moskiewskie Buturlina. Odbudowane zostało dopiero w II połowie XVII w., gdy starostwo buskie przejęli Jabłonowscy. Rządzili Buskiem przez cztery pokolenia. Za ich czasów żydowski Busk stał się najpierw centrum sabbataizmu, a następnie frankizmu. Miejscowi rabin Nachman Samuel Halewi był wielkim zwolennikiem „trzeciego Mesjasza” Jakuba Franka. To właśnie on reprezentował frankistów w czasie dysputy lwowskiej, kiedy frankiści deklarowali w imieniu Żydów, że Mesjasz już był, że istnieje Trójca Święta i wobec tego zadeklarowali swoją wolę przyjęcia chrześcijaństwa. Rabin buski był wśród 1000 zwolenników Franka, którzy uroczyście przeszli na katolicyzm w katedrze warszawskiej w 1759 r. Przyjął imię Piotr Jakubowski oraz został nobilitowany. Co interesujące, Jakub Frank odcinał się od dysputy lwowskiej. Nie był nawet na niej obecny. Mimo to, wraz ze swoimi zwolennikami ochrzcił się. Ze względu na poparcie, jakiego udzieliła część Żydów buskich Frankowi, król August III wyznaczył Busk jako jedno z głównych miast frankistów w Koronie[1.5].

Jabłonowscy sprzedali starostwo buskie Józefowi Mierowi, pochodzącemu ze szkockiej rodziny. Nastąpiło to w 1763 r., a w 1772 r., kiedy w wyniku I rozbioru tereny te znalazły się pod władzą Austrii Mier otrzymał Busk na własność. Za jego czasów nastąpił gwałtowny rozwój miasta jako ośrodka przemysłowego. Mier budował tu tartaki, huty szkła i potażernie. Do pracy ściągał rzemieślników z Czech i Niemiec. Jego syn hrabia Wojciech Mier wybudował tu w 1810 r. pałac, który przetrwał do dzisiaj. W rękach Mierów dobra buskie pozostawały do 1879 r., jednakże nie było to już dobrze prosperujące miasteczko. W 1849 r. miasto spłonęło i nie podniosło się już gospodarczo. Po Mierach Busk odziedziczyła wpływowa rodzina Badenich, z jej najważniejszym przedstawicielem Kazimierzem hrabią Badenim, który w 1888 r. objął stanowisko namiestnika Galicji, a w latach 1895–1897 pełnił funkcję premiera Austro-Węgier. Nazywano go austriackim patriotą polskiego pochodzenia. Potem osiadł w Busku, gdzie pozostał już na stałe. Po nim właścicielem dóbr był jego syn Ludwik Józef Badeni. Rodzina Badenich zapisała się bardzo pozytywnie w pamięci miejscowych Żydów. Według lokalnej opowieści żydowskiej Kazimierz hr. Badeni miał z miejscowymi Żydami rozmawiać w języku jidysz. Wspierał ubogich Żydów zwalniając ich od podatków[1.1.4].

W czasie I wojny światowej Busk początkowo zajęły wojska rosyjskie, a następnie, po odbiciu go przez Austriaków stał się miastem przyfrontowym. W czasie wojny polsko-ukraińskiej o Galicję Busk był główną bazą skromnych sił lotniczych Ukraińskiej Armii Galicyjskiej. Warto nadmienić, że z Buska pochodził adwokat Jewhen Petruszewycz, który jako przewodniczący Ukraińskiej Rady Narodowej ogłosił we Lwowie, w listopadzie 1918 r. powstanie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej, co stało się przyczyną walk polsko-ukraińskich, najpierw o Lwów, a potem o całą Galicję. Petruszewycz pełnił także funkcję prezydenta tego państwa, a po 1920 r. udał się na emigrację[1.6]. Wreszcie w 1920 r. pod Buskiem doszło do zaciętych walk wojsk polskich z bolszewikami, podczas ich odwrotu spod Lwowa.

W okresie międzywojennym Busk był prowincjonalnym miasteczkiem położonym w powiecie Kamionka Strumiłowa. Mimo, że leży blisko Lwowa, znalazł się wtedy na terenie województwa tarnopolskiego. W 1939 r. liczył 8000 mieszkańców, w tym 2500 Żydów[1.7]. W Busku funkcjonowały dwie synagogi – starsza, pochodząca z 1796 r. (nie dotrwała do naszych czasów) oraz Wielka Synagoga wybudowaną w latach 1842–1843, dzięki wsparciu finansowemu lwowskiego chasyda Jakuba Glanzera. Synagoga ta przetrwała do naszych czasów.

Po zajęciu Buska przez Armię Czerwoną we wrześniu 1939 r., Sowieci zorganizowali tutaj obóz jeniecki dla żołnierzy polskich. Byli oni zmuszani do budowy szosy Lwów–Kijów. W momencie ataku Niemiec na Związek Sowiecki miejscowe NKWD wymordowało w areszcie 35 osób. Niemcy wkroczyli tutaj pod koniec czerwca 1941 r. Ukraińcy zaczęli pogrom w miasteczku, ale zostali powstrzymani przez księdza greckokatolickiego Kaliniewicza[1.8]. Nie udało się uratować jedynie 30 mężczyzn, którzy zostali oskarżeni o współpracę z Rosjanami (w rzeczywistości chodziło o osobiste porachunki) i Niemcy rozstrzelali ich. W tym czasie w Busku przebywało około 1800-1900 Żydów[1.1.7]. Miejscowa administracja ukraińska zmuszała Żydów do upokarzających prac. Powołano Judenrat, który starał się przychodzić z pomocą społeczności żydowskiej i za pomocą łapówek łagodzić represje niemieckie. 21 sierpnia 1942 r. miała miejsce akcja, podczas której część Żydów wywieziono wraz z Żydami z pobliskiej Kamionki Strumiłowej do obozu zagłady w Bełżcu. Kolejna, większa akcja miała miejsce 21 września 1942 r., w Sądny Dzień. Niemcy zorganizowali wówczas masową egzekucję Żydów z Buska i Kamionki. Zginęło wówczas około 2500 osób[1.9]. Większa grupa Żydów oraz członkowie Judenratu pozostawali w Busku jeszcze do 21 maja 1943 r. Pod koniec 1942 r. zorganizowano w Busku getto, w którym koncentrowano Żydów z okolicy. Na wiosnę 1943 r. było tu około 2500–3000 osób, w tym także uciekinierzy z likwidowanych wówczas gett, np. z Jaryczowa.  Pozostałych buskich Żydów zamordowano pod Buskiem 21 maja 1943 r. Do obozu janowskiego we Lwowie Niemcy wywieźli wówczas grupę wyselekcjonowanych mężczyzn.

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Rąkowski G., Przewodnik po Ukrainie Zachodniej, część III, Ziemia Lwowska, Pruszków 2007, ss. 255–256.
  • [1.2] Shayari A., History of Busk, [w:] Sefer Busk; Le-zekher Ha-kehila She-harva, red. A. Shayari, Haifa 1965, s. 18.
  • [1.3] Rąkowski G., Przewodnik po Ukranie Zachodniej, część III, Ziemia Lwowska, Pruszków 2007, s. 256.
  • [1.4] Shayari A., History of Busk, [w:] Sefer Busk; Le-zekher Ha-kehila She-harva, red. A. Shayari, Haifa 1965, s. 19.
  • [1.5] Busk [w:] Encyclopaedia Judaica, Jerusalem 1974, t. 4, s. 1536.
  • [1.1.4] Shayari A., History of Busk, [w:] Sefer Busk; Le-zekher Ha-kehila She-harva, red. A. Shayari, Haifa 1965, s. 19.
  • [1.6] Petruszewycz Jewhen Omeljanowycz [w:] Elektronna Biblioteka Ukrajiny [online] http://uateka.com/uk/article/personality/politics/432 [dostęp: 14.11.2013]
  • [1.7] Shayari A., History of Busk, [w:] Sefer Busk; Le-zekher Ha-kehila She-harva, red. A. Shayari, Haifa 1965, s. 20.
  • [1.8] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, 301/477, Relacja Marii Steinberg.
  • [1.1.7] Shayari A., History of Busk, [w:] Sefer Busk; Le-zekher Ha-kehila She-harva, red. A. Shayari, Haifa 1965, s. 20.
  • [1.9] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, 301/1704, Relacja Izraela Hechta.