Początki osadnictwa żydowskiego w Chersoniu przypadają na koniec XVIII w. Podobnie jak na innych obszarach Noworosji, pierwsi byli przybysze z byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Nieco później dołączyli do nich przesiedleńcy z Wołynia i Podola. W 1799 r. było w mieście 39 kupców żydowskich oraz 180 mieszczan żydowskich, a w 1806 r. – odpowiednio 36 kupców- i 344 mieszczan-Żydów. W 1816 r. otwarto szpital wraz z przytułkiem.

W 1847 r. w Chersoniu mieszkało 3832 Żydów. Miasto znalazło się wśród 19 gmin, które odwiedził Maks Lilienthal w ramach przygotowań do uruchomienia żydowskiego szkolnictwa państwowego (1842). W 1848 r. otwarto żydowską szkołę żeńską, w 1850 r. – męską. W połowie XIX w. Chersoń stał się ważnym ośrodkiem chasydzkiej wspólnoty Chabad-Lubawicz. Z tego nurtu wywodziło się dwóch znanych rabinów: Szlomo Zalman Pinsker (zm. 1886) oraz jego syn Gerszon-Ber Pinsker (1845–po 1912) [1.1]. W drugiej połowie XIX w. istniały w Chersoniu 3 duże synagogi oraz 8 domów modlitwy.

Żydowscy kupcy w znacznym stopniu przyczyniali się do rozwoju miasta. W 1862 r. gubernator chersoński zabiegał nawet o wyznaczenie Żyda burmistrzem, z uwagi na to, że kupcy chrześcijańscy „nie są rozwinięci w tym stopniu, by brać na siebie obowiązki przedstawicielskie organizacji miejskiej… Żydowskie towarzystwo kupieckie zrzesza wielu kupców, którzy mają spore majątki, odebrawszy dobre wykształcenie i często wyjeżdżając za granicę, nabrali wszelakiej wiedzy i cieszą się szacunkiem.” Prośbę tę poparł generał-gubernator noworosyjski, ale została ona odrzucona przez władze petersburskie[1.1.1]. Od końca lat 50. XIX w. w Chersoniu mieszkał nauczyciel Jehuda Bechak (1820–1900), badacz gramatyki żydowskiej i autor komentarzy do Biblii. W latach 1860–1880 oficjalnym rabinem Chersonia był F. Sz. Blumenfeld (1826–1896) – absolwent szkoły rabinów w Żytomierzu. Próbował on wprowadzać do życia codziennego i oświaty żydowskiej reformy w duchu postępowym.
 
Od końca XIX w. Chersoń stał się jednym z ośrodków ruchu syjonistycznego. Wśród jego propagatorów byli Z. Smiliański (1873–1944) i Jakow Czertok (1860–1913). Ten drugi stał się w 1894 r. ojcem późniejszego premiera Izraela Mosze Szaretta. W 1896 r. dyrekcję talmud-tory objął E. Pepper, który wprowadził naukę hebrajskiego w systemie iwrit be-iwrit. W 1897 r. żyło w mieście 17 555 Żydów, stanowiąc 30% ogólnej liczby ludności. Większość trudniła się krawiectwem (1016 mężczyzn i 363 kobiety), innymi rodzajami rzemiosła oraz handlem.

Na początku XX w. istniały w Chersoniu trzy talmud-tory (jedna czysto ortodoksyjna, dwie z klasami rzemieślniczymi), żeńska szkoła zawodowa, szkoły sobotnie – męska i żeńska oraz 5 prywatnych ogólnokształcących szkół męskich i żeńskich. W 1904 r., po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej doszło do pogromu, tzw. „mobilizacyjnego”. 18–19 października 1905 r. nastąpił kolejny pogrom, który dotknął szczególnie bazary i przedmieścia. Zginęła jedna osoba, a kres przemocy położyła interwencja wojska. W latach 1910–1923 w Chersoniu mieszkał cadyk Jakow Izrael Rabinowicz (Yaakov Yisrael Rabinowitz, 1880–1942), który zasłynął potem jako pierwszy przywódca ultraortodoksów, który zamieszkał w Tel Awiwie. W latach 1919–1920  ukazywał się tygodnik syjonistyczny „Słowo Żydowskie” pod redakcją S. Nevelsteina.

W roku 1926 w mieście mieszkało 14 837 Żydów (10% ogółu ludności). Życie religijne przetrwało dłużej niż w wielu innych zakątkach ZSRR. Jeszcze na początku lat 30. XX w. rabinem miasta został Kalmanowski. Spis z 1939 r. wykazał 16 145 Żydów – 16,7% ludności Chersonia.

Niemcy wkroczyli 19 sierpnia 1941 r. Dwie trzecie Żydów ewakuowało się lub zdołało uciec. Z dniem 25 sierpnia 1941 r. nakazano pozostałym nosić Gwiazdę Dawida na odzieży. Zarządzono przymusową rejestrację Żydów oraz oddanie wszelkich przedmiotów wartościowych do Judenratu. Po zakończeniu rejestracji (27 sierpnia) utworzono getto. Po kilku seriach masowych rozstrzeliwań, 24–25 września 1941 r. przeprowadzono likwidację getta. Wszystkich Żydów przewieziono do więzienia miejskiego, a stamtąd poza miasto, gdzie następowało rozstrzelanie. W jednym z rowów przeciwczołgowych odkryto później 8 tys. ciał. W styczniu 1942 r. zgładzono jeszcze 400 osób z rodzin mieszanych.

W 1959 r. w Chersoniu mieszkało 9 500 Żydów (6% ogółu ludności). Synagogę zamknięto w 1959 r. W 1970 r. oficjalne dane mówiły o 9 700 Żydach. Większa część społeczności wyjechała z początkiem lat 90. XX w. do Izraela, Stanów Zjednoczonych i Niemiec.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Chierson [w:] Elektronnaja jewriejskaja encikłopedija [online], http://www.eleven.co.il/?mode=article&id=14504 [dostęp: 30.03.2020]
  • [1.1.1] Chierson [w:] Elektronnaja jewriejskaja encikłopedija [online], http://www.eleven.co.il/?mode=article&id=14504 [dostęp: 30.03.2020]