W IX w. istniał tu prawdopodobnie gród z osadą rolniczo-rybacką. W 1364 r. sołtysi choszczeńscy posiadali dochody z sadu położonego koło grodziska. Ziemia choszczeńska włączona została do państwa polskiego w pierwszym ćwierćwieczu XII w. przez Bolesława Krzywoustego. Po jego śmierci przypadła książętom wielkopolskim. W 1233 r. ziemie położone na zachód od Choszczna, po obu stronach rzeki Małej Iwy wraz z jeziorem Stobno książę Władysław Odonic nadał cystersom z Kołbacza. Kolejnym nadaniem w 1237 r. przekazał joannitom Korytowo wraz rozległym obszarem. Niezbyt precyzyjnie wyznaczona granica pomiędzy nadaniami, stała się przyczyną wieloletnich konfliktów między zakonami. Nadań nie uznał także książę pomorski Barnim I, książęta pomorscy toczyli spór z książętami wielkopolskimi o ziemie pogranicza. Nad brzegiem jeziora Sowno cystersi założyli folwark (curia de Sovin).

W 1269 r. joannici wspierani przez margrabiów brandenburskich, wypędzili cystersów z Sowna. Wtedy też odbył się tutaj zjazd margrabiów - Jana II, Ottona IV i Konrada z księciem wschodniopomorskim Mściwojem II. Wtedy to po raz pierwszy źródłowo potwierdzona jest nazwa Arnswalde. W miejscu zakonnego folwarku margrabiowie posadowili zamek (później teren ten określany był jako Stare Miasto). Dopiero po umocnieniu się margrabiów na tym terenie i zakończeniu wojen pomorsko-brandenburskich przeprowadzono lokację miasta na prawie magdeburskim, na wzór miasta Tangermünde w Starej Marchii. Nastąpiło to pomiędzy rokiem 1284 (zawarcie pokoju pomorsko-brandenburskiego) a 1286 (fundacja przez margrabiów klasztoru cysterskiego w Bierzwniku). Nie zachował się dokument z przywilejem lokacyjnym, określenie civitas pojawiło się po raz pierwszy w dokumencie z 1289 roku.

Miasto założono w obniżeniu w pobliżu jezior Kluki i Stobno, w dolinie Stobnicy. Rozplanowane w układzie równoleżnikowym, na rzucie półowalu (podstawa od strony wschodniej), zajęło obszar dł. 600 m, szer. 400 m (powierzchnia 93 morgi brandenburskiej tj. 24 ha). Podzielone na cztery kwartały z centralnie położonym placem rynkowym. Układ ulic zbliżony do szachownicowego, nieregularności wynikały z topografii terenu i przebiegu szlaków handlowych. W południowej części miasta struga o falistym przebiegu zasilająca fosy z jeziora Kluki. Lokacja obejmowała nadania 154 łanów ziemi na północ i południe od miasta (dane z potwierdzenia przywileju miejskiego w 1445 r.).

W 1289 r. po raz pierwszy wzmiankowana została ziemia choszczeńska (łac. Terra Arnswaldensis). W 1291 r. miasto otrzymało od margrabiów przywilej wolnego handlu z Pomorzem i Wielkopolską. Położone przy drodze margrabiów biegnącej przez Kostrzyn, Choszczno, Recz, Drawsko na Pomorze Gdańskie i dalej w głąb państwa krzyżackiego i drodze polskiej prowadzącej z Wielkopolski na Pomorze.

W 1309 r. (transumpt z 1361 r.) margrabia Waldemar przekazał patronat nad kościołem joannitom z Korytowa, którzy aż do reformacji pełnili w nim funkcje proboszczów.

Jeszcze w 1310 r. Choszczno określano jako niyeve stad (pol. nowe miasto), co potwierdza tezę istnienia osadnictwa o charakterze miejskim w okresie przed lokacją miasta przez margrabiów brandenburskich (być może osada targowa).

Z 1313 r. pochodzi pierwsza wzmianka o klasztorze franciszkanów. Usytuowany był w płd.-zach. części miasta, tuż przed murami miejskimi. Od południowej strony do kościoła przylegał trójskrzydłowy klasztor. W pobliżu położony był cmentarz i ogrody. Franciszkanie przebywali tutaj do reformacji. W XVI i XVII w. klasztor strawiony został pożarami. Do końca XIX w. przetrwała ruina kościoła i skrzydło wschodnie.

Z 1318 r. pochodzi zaś pierwsza, lakoniczna informacja o radzie miejskiej, która składała się z dwóch burmistrzów oraz 7-8 rajców). Do najstarszych cechów należały cechy: sukienników, piekarzy, rzeźników i szewców. W XVI w. wymienia się obok nich cechy: tkaczy, tokarzy, krawców, przędzalników, stolarzy, kuśnierzy z siodlarzami, kołodziejów, bednarzy, kapeluszników, kowali, medyków (łaziebników, golibrodów), farbiarzy, szklarzy, garncarzów, ślusarzy, blacharzy, złotników, gwoździarzy, nożowników, mieczników, konwisarzy, murarzy, rymarzy, garbarzy i innych.

Pierwsza wzmianka o gminie żydowskiej pochodzi z 1312 r. i mówi o tym, że kahał był zwolniony od ciężarów miejskich. Zezwolono także miejscowym Żydom na budowę synagogi i założenie cmentarza na Żydowskiej Górze (1445 r. Jodenberg), obecnie Miejska Góra. Żydzi wypędzeni zostali z miasta w 1573 roku. Po raz kolejny Żydzi pojawili się w Choszcznie w 1679 roku. W 1690 r. odnotowano 8 rodzin, 1801 r.- 66 osób, 1853 r.- 89 (i synagogę), 1905 r. -164, 1925 r. - 97 osób.

W 1340 r. potwierdzono prawo Choszczna do organizacji jarmarków.

W 1397 r. w Choszcznie znajdowała się mennica margrabiów. W 1445 r. po raz pierwszy wymieniono ratusz, kolejny wzniesiono w 1540 r., zniszczony w 1637 r., następne wzmiankowano w 1764, 1849, 1879 roku. Ostatni zniszczony w 1945 roku.

W 1402-1454 r. miasto należało do Zakonu Krzyżackiego, który przejął Nową Marchię w formie zastawu. Konflikt z wójtem krzyżackim o prawo do regaliów (w tym zwłaszcza młynów), stał się przyczyną starań mieszczan o przyłączenie do Polski. W 1433 r. miasto otwarło bramy dla wojsk polskiego lennika, księcia pomorskiego Bogusława XIV. Jednak w 1437 r. ziemia choszczeńska wróciła do państwa krzyżackiego na mocy pokoju polsko-krzyżackiego, zawartego w 1435 roku. Pomimo gwarancji krzyżackich dot. amnestii dla mieszczan opowiadających się za Polską, w 1443 r. dokonano pacyfikacji miasta, przeprowadzono egzekucję kilku mieszczan i wygnano kilku kolejnych. Sprawa ta stała się jednym z formalnych powodów wojny Polski z Zakonem w latach 1454-1466.

Z 1405 r. pochodzi wzmianka o Szpitalu Św. Ducha. Usytuowany był wewnątrz murów miejskich, po zachodniej stronie Bramy Młyńskiej. Kaplica odbudowana została po pożarze w XVI wieku. Po pożarze w 1672 r., szpital rozebrano. Odbudowany został w 1739 r., już bez kaplicy. Istniejący przy szpitalu cmentarz zamknięto w 1822 roku. Ogród przyszpitalny zlikwidowano w 1834 roku. Szpital po raz ostatni odnotowany został w 1850 roku.

W 1445 r. wielki mistrz wydał nowy przywilej miejski, ograniczający dotychczasowe prawa. Po 1445 r. przystąpiono do wznoszenia zamku w południowo-wschodniej części miasta. W 1454 r. zakon sprzedał Nową Marchię elektorowi brandenburskiemu Fryderykowi II. Elektor w 1466 r. potwierdził dawne przywileje miejskie. Od 1472 r. miasto stało się siedzibą landwójta.

W związku z reformacją, w 1526 r.kasecie uległ klasztor franciszkanów. Od 1537 r. miasto miało już ewangelickiego duchownego - Jerzego Buchholzera. Rada miejska objęła patronat nad kościołem parafialnym i szkołą kościelną (wymienianą już w 1450 r.). Szkoła aż do pożaru w 1637 r. mieściła się dawnym klasztorze.

Podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1648) miasto uległo znacznemu zniszczeniu. Z dawnej zabudowy pozostały tylko obwarowania miejskie. Przy odbudowie miasta rozgęszczono zabudowę , wybrukowano główne ulice. Pod koniec XVIII w. powstały pompy uliczne, założono straż pożarną. Do XIX w. zabudowa miejska lokalizowana była w obrębie murów i przedmieść przed bramami miejskimi. Od 1815 r. Powiat Choszczno należał do rejencji frankfurckiej (prowincja Brandenburgia).

W 1847 r. miasto uzyskało połączenie kolejowe ze Szczecinem i Stargardem, a rok później z Krzyżem i Poznaniem. Powstały także lokalne linie do Kalisza Pomorskiego (1895) i Myśliborza (1898). Powstanie węzła kolejowego znacznie ożywiło miasto - powstała infrakstruktura związana z obsługą dworca kolejowego, osiedle mieszkaniowe dla kolejarzy. Ulica Dworcowa (obecnie Wolności), prowadząca z dworca do miasta, staje się jedną z najważniejszych ulic z reprezentacyjną zabudową z II połowie XIX i przełomu XIX i XX w.

W 1852 r. poprowadzono utwardzoną drogę do Rzecza, a w 1856 r. do Drawna. W 1850 r. powstała fabryka zapałek. Następnie: dwie fabryki maszyn (jedna założona w 1860 r.), szczotek, papy i sukna, młyn parowy, cukrownia (1896), tartak, cegielnia, mleczarnia (1889), gazownia miejska, a także podstacja elektryczna (1910).

Od 1926 r. do 1944 r. istniało muzeum powiatowe utworzone przez miłośnika regionu Waltera Schumachera. W latach 20-30. XX w., powstała zabudowa ulic wytyczonych na południe od Starego Miasta, pomiędzy promenadą nadjeziorną i drogą prowadzącą w kierunku Dobiegniewa. W 1938 r. powiat Choszczno został przyłączony do rejencji pilskiej (prowincja Pomorska).

Podczas II wojny światowej został utworzony obóz jeniecki Oflag II B Arnswalde. W latach 1939-1942 przebywali w nim oficerowie polscy, a później francuscy. Miasto ogłoszono twierdzą. Rosjanie zajęli miasto 22.02.1945 roku. Po obu stronach poległo po ok. 3 tys. żołnierzy. Stopień zniszczenia miasto szacowano w granicach 85-95%. Choszczno określono jako najbardziej zniszczone miasto na Pomorzu Zachodnim[1.1].

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Gminy Choszczno, w: 3.1. Krótki rys historyczny, rozwój układu przestrzennego, Choszczno, 2005 (Załącznik nr 2 do uchwały nr XII/89/2003 Rady Miejskiej w Choszcznie z dnia 22 października 2003 r.) – zgoda uzyskana 25.02 2008 od Urzędu Miejskiego [pana Zbigniewa Garzyńskiego (promocja2 at choszczno.pl)].