Pierwsze wzmianki o wsi Cieszanów pochodzą z 1496 r. Po powstaniu Zamościa w 1580 r. i otwarciu szlaku handlowego z Jarosławia zwiększyła się atrakcyjność tych terenów, czego dowodem był wzrost osadnictwa. Dogodne warunki geograficzne wykorzystał starosta samborski - Stanisław Cieszanowski z Cieszanowic herbu Jelita, który kupił część majątku w Nowym Siole. Od tej pory, będąc również właścicielem wsi Podemszczyzny, Łówczy i Chotylubia, dążył do scalenia majątku i ugruntowania pozycji rodu, dlatego zaczął starania o lokację własnego miasta. W 1590 r. nastąpiła lokacja miasta Cieszanów na prawie magdeburskim.

Na przełomie XVI i XVII w. ludność Cieszanowa zajmowała się przede wszystkim rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Najwięcej było szewców, kuśnierzy i tkaczy. Byli też kowale, ślusarze, stelmachowie, cieśle, bednarze, piekarze, rzeźnicy, słodownicy, piwowarzy, powroźnik, maziarz, lepiarz, oraz rzemieślnik rusznikarz. Już od 1593 r. działała w mieście papiernia. Funkcjonował także młyn oraz browar. Przez Cieszanów przebiegał ważny szlak handlowy ze Lwowa do Gdańska. Stąd Cieszanów był ważnym ośrodkiem rzemieślniczym oraz handlowym, co miało przełożenie na  pomyślny rozwój miasta w tamtym czasie.

Po śmierci Stanisława Cieszanowskiego miasto było przez chwilę własnością Wierzbickich herbu Nieczuja, potem Lipskich herbu Grabie, aby w 1637 r. przejść na własność Jana Bełżeckiego, herbu Jastrzębiec, który kupił też Nowe Sioło i Chotylub. Po śmierci Jana Bełżeckiego w 1642 r. majątek przejął jego najstarszy syn Aleksander Stanisław, który pełnił funkcję wojewody podolskiego. Rozwój miasta został zahamowany przez epidemie chorób zakaźnych, pożary oraz zniszczenia dokonywane przez wojska własne i obce. W 1648 r. miasto ucierpiało w wyniku najazdu Kozaków Chmielnickiego. W 1655 r. Cieszanów został złupiony przez wojska szwedzkie, a w 1672 r. przez Tatarów. Wtedy to pod Cieszanowem wojska hetmana Jana Sobieskiego rozbiły zagon tatarski. Rok wcześniej, w 1671 r. przez Cieszanów przeszły wojska koronne podążając po bitwie pod Beresteczkiem do Czorsztyna, gdzie obwarował się Aleksander Kostka-Napierski. Będąc już królem, Jan III Sobieski w 1681 r. potwierdził prawa miejskie Cieszanowa, a do herbu miasta dodał szyszak z trzema pióropuszami, chorągwie, miecze, lufy armatnie i kule.

W 1772 r., na skutek I rozbioru Rzeczypospolitej Cieszanów znalazł się w zaborze austriackim. Po wejściu Cieszanowa w skład Austrii włączono go do powiatu tomaszowskiego w cyrkule (odpowiednik powiatu) bełskim, a następnie miasto wezło w skład cyrkułu żółkiewskiego. Krótko w posiadaniu Cieszanowa był Jan Zamojski, który nabył też Nowe Sioło, Chotylub i Łówczę. Wówczas to uruchomiono cegielnię. Po kasacie zakonu dominikanów w 1788 r. parafię przejęło duchowieństwo świeckie, a folwark sprzedano. Zniesienie pańszczyzny w 1828 r. przypadło na okres, gdy w posiadaniu Cieszanowa byli Rojowscy herbu Cholewa, po których miasto zatrzymało ich herb. W 1785 r. Cieszanów liczył 1462 mieszkańców, zaś 1801 r. - 1534.

Cieszanów miał swój pośredni udział w polskich zrywach niepodległościowych. W 1809 r. przez miasto przechodziły wojska polskie Księstwa Warszawskiego. Z kolei podczas trwania powstania styczniowego w 1863 r. poprzez miasto wysyłano z Galicji broń, amunicję, środki opatrunkowe oraz ochotników do walk. Zorganizowano tutaj także największy w Galicji szpital dla rannych powstańców uczestniczących w bitwie pod Kobylanką w maju 1863 roku. Zmarli powstańcy chowani byli na miejscowym cmentarzu. Podczas powstania stacjonował w mieście, celem utrzymania porządku nad granicą, szwadron huzarów węgierskich. W 1883 r. ufundowano pomnik Jana III Sobieskiego, a w pięćdziesiątą rocznicę bitwy pod Kobylanką zorganizowano wielką uroczystość, podczas której odsłonięto pomnik w lesie za Nowym Lublińcem. W mieście rozwijało się polskie życie kulturalne, społeczne oraz sportowe. W Cieszanowie w 1871 r. zorganizowano oddział Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego.

Ponadto w 1879 r. uruchomiono Ochotniczą Straż Pożarną, następnie Towarzystwo Kasynowe z czytelnią, Towarzystwo Dobroczynności (1884 r.), Stowarzyszenie Mieszczańskie "Gwiazda" (1904 r.), Stowarzyszenie Gimnastyczne "Sokół", drużynę skautowską, bartoszową, strzelecką, oraz inne, z których na wymienienie zasługuje koło Polskiego Stronnictwa Ludowego. W 1904 r. swoją działalność rozpoczęło Towarzystwo Zaliczkowe, następnie w 1904 r. Spółka Oszczędności i Pożyczek. Miasto przeżywało znowu okres swego rozwoju, także pod względem oświaty. W Cieszanowie czynna była 5-klasowa szkoła ludowa, do której uczęszczały też dzieci z pobliskich wsi i miasteczek.  Dalszą naukę kontynuowano w szkołach średnich (Jarosławiu, Lwowie, Przemyślu) oraz wyższych (Krakowie, Lwowie).

Na skutek wybuchu I wojny światowej rozwój Cieszanowa uległ zahamowaniu. Dnia 9.09.1914 r. wojska austrio-węgierskie poniosły porażki w bitwach pod Komarowem i Zamościem, w wyniku czego rozpoczęły odwrót. Dnia 11.9.1914 r. do Cieszanowa wkroczyły wojska rosyjskie i utrzymały się tu do 18.06.1915 r. Rosjanie zniszczyli wszystkie sklepy i zakłady żydowskie w mieście. W trakcie działań wojennych miasto zostało spalone, a władze powiatowe tymczasowo zostały przeniesione do Lubaczowa.

Po zakończeniu wojny i rozpadzie monarchii Austro-Węgierskiej władzę w Cieszanowie 1.11.1918 r. przejęli Ukraińcy, którzy rozbroili uprzednio polską straż bezpieczeństwa, a następnie aresztowali organizatorów obrony miasta i rozstrzelali ich w Niemirowie. Wyzwolenie Cieszanowa nastąpiło 6.12.1918 roku. Wówczas to oddziały ukraińskie ustąpiły przed legionistami polskimi dowodzonymi przez generała Jarosza. Administracyjnie Cieszanów należał do województwa lwowskiego. W 1919 r. władze powiatowe wróciły do Cieszanowa. Podjęto jednak decyzję o przeniesieniu ich na stałe do Lubaczowa, gdzie 1.01.1923 r. rozpoczęły swe urzędowanie. Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności Cieszanów liczył 2282 mieszkańców. Miasto było nadal ważnym ośrodkiem życia kulturalnego. Rozwijały się różne organizacje społeczne i polityczne. Na miejscu był sąd grodzki, ekspozytura urzędu skarbowego, szkoła powszechna III stopnia, poczta, urząd katastralny, kasa chorych i inne. W 1921 r. uruchomiono zakład produkcyjny wozów "Agra". Oprócz tego  w mieście były czynne były 2 młyny, 2 kruparnie, olejarnia, 5 hurtowni, 7 restauracji, 2 hotele, a także liczne sklepy i warsztaty rzemieślnicze. Działała Kasa Stewczyka (powstała z połączenia Spółki Oszczędności i Pożyczek). Staraniem władz miejskich uruchomiono seminarium nauczycielskie, dzięki któremu w latach 1925-1932 sporo młodzieży zdobyło wykształcenie i zawód. W 1939 r. było tutaj 3 lekarzy, 1 weterynarz, kilku adwokatów i notariuszy.

Tydzień po wybuchu II wojny światowej, dnia 7.09.1939 r.  na Cieszanów spadły pierwsze hitlerowskie bomby. 12 września do miasta wkroczyli Niemcy. Aresztowano burmistrza Bolesława Bajorskiego, Sekretarza Zarządu Miejskiego - Jana Kopfa, a także kierownika tutejszej szkoły - Kazimierza Kalecińskiego. Po wycofaniu się Niemców weszły do miasta na krótko wkroczyli żołnierze Armii Czerwonej. Następnie po opuszczeniu miasta przez Rosjan została ustawiona linia demarkacyjna. Żydzi wyjechali na teren włączony do Związku Radzieckiego. Cieszanów znalazł się w obrębie Generalnego Gubernatorstwa - okupowanego obszaru przez III Rzeszę. Administracyjnie przydzielony został do powiatu tomaszowskiego, a po jego skasowaniu wszedł w skład powiatu zamojskiego (dystrykt lubelski). W mieście zakwaterowano straż graniczną oraz wojsko, które wiosną 1940 r. przystąpiło do budowy drogi strategicznej Zamch - Żuków. Hitlerowcy zniszczyli wówczas żydowski cmentarz, nagrobki użyto na budowę szosy.

Dla sprowadzonych Żydów założono obóz przymusowej pracy, gdzie więźniowie byli zatrudnieni przy kopaniu umocnień nadgranicznych. W Cieszanowie Niemcy utworzyli także getto, które znajdowało się wokół synagogi. W getcie zgromadzono Żydów sprowadzonych z okolicznych wsi.  Po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej, w czerwcu 1941 r. Cieszanów opuściły na jakiś oddziały Wehrmachtu. Na początku 1943 r. Niemcy wywieźli wszystkich Żydów do Wierzbicy i tam ich rozstrzelali w lesie. W okolicy Cieszanowa działały polskie oddziały partyzanckie. W samej miejscowości istniały dwie placówki Armii Krajowej. Wiosną 1944 r., w wyniku zagrożenia ze strony Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), ludność polska zaczęła opuszczać miasto i wyjeżdżać za rzekę San. W dniu 2.05.1944 r., partyzanci ewakuowali większość pozostałej ludności do Rudy Różanieckiej. W nocy z 2 na 3 maja Cieszanów został doszczętnie spalony przez oddział upowców. Taki sam los spotkał pobliskie wsie Kowalówkę i Doliny. W lipcu 1944 r. Cieszanów zajęły wojska radzieckie. Pierwszym powojennym burmistrzem Cieszanowa został Paweł Lisowski[1.1]].

Drukuj
Przypisy