Nazwę Chorzele wiąże się z prasłowiańskim słowem orz lub horz oznaczającym konia. Stąd też ma pochodzić nazwa rzeki Orzyc i nazwa puszczy – Chorzel pokrywającej okoliczne tereny. Po raz pierwszy nazwę „Chorzele” znajdujemy w pochodzącym z 1444 r. akcie donacyjnym księcia warszawskiego Bolesława IV na rzecz Wacława z Jaworowa. W 1473 r. książę mazowiecki Janusz II dokonał zamiany ziem z właścicielami – Wacławem z Jaworowa i rodziną z Chorzel. Dotychczasowi właściciele miejscowości otrzymali 10 włók w powiecie zambrowskim, Chorzele zaś trafiły do dóbr książęcych.

Początek XVI w. stanowił okres rozwoju Chorzeli. We wsi było m.in. 10 karczm, kuźnica, kopalnia rudy, dwa młyny. Liczba mieszkańców była szacowana na ok. 150 osób. W 1529 r., po śmierci ostatnich Piastów, księstwo mazowieckie zostało włączone do Królestwa Polskiego, a tym samym Chorzele stają się wsią królewską należącą do województwa mazowieckiego, w składzie ziemi ciechanowskiej (od końca XVI w. w starostwie przasnyskim).

Do rangi miasta Chorzele zostały podniesione 15 maja 1542 roku. Przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim sporządzono na polecenie króla Zygmunta Starego w Wilnie. Chorzele otrzymały 60 włók ziemi, wójtostwo zaś nadano Piotrowi Goryńskiemu z Ojrzanowa. Następnie rodzina Goryńskich to nadanie i inne przywileje scedowała na rzecz Wawrzyńca Gadomskiego – pierwszego historycznego wójta Chorzel, sprawującego władzę w mieście wraz z ławnikami. Od 1553 r. dokumenty władz miasta były sygnowane pieczęcią. W tym okresie miasto było częścią uposażenia wdowiego królowej Bony, żony Zygmunta Starego, która w 1551 r. przyczyniła się do erygowania parafii. Krótko później wzniesiono tu prawdopodobnie pierwszy kościół[1.1].

Na podstawie lustracji dóbr królewskich z 1565 r. wiadomo, że miasto liczyło 121 domów, 792 mieszkańców, ponadto posiadało dwa młyny (w tym jeden prywatny), kuźnię rudy darniowej, kilkanaście browarów. W Chorzelach mieszkało także wielu rzemieślników. Jeszcze w pierwszej ćwierci XVII w. notujemy powolny, aczkolwiek stały rozwój miasta, co potwierdza lustracja z 1617 roku. Jednak od połowy XVII w. Chorzele podupadły, jak większość miast i miasteczek Rzeczypospolitej. Głównym powodem tego stanu rzeczy były wojny, w których brała udział Rzeczypospolita. Przemarsze wojsk szwedzkich podczas „potopu” i księcia Bogusława Radziwiłła, działania partyzanckie hetmana Stefana Czarnieckiego i zaraza z lat 1657–1661 – to wszystko niekorzystnie odbiło się na kondycji miasta. Dopełnieniem tego były tragiczne pożary z lat 1660–1663. W 1660 r. liczba mieszkańców wynosiła 192 osoby, a w 1676 r. – 141[1.2].

Aby podnieść miasto z upadku, w 1690 r. król Jan III Sobieski odnowił i potwierdził prawa wcześniej nadane, nadał też nowe – dotyczące sądownictwa i handlu. Król m.in. ustanowił jarmarki, z których Chorzele słynęły w okolicy jeszcze w drugiej połowie XX wieku. Jednakże początkowo to nie zmieniło sytuacji miasta. W czasie III wojny północnej (1700–1721) wojska szwedzkie dowodzone przez króla Karola XII splądrowały Chorzele (w styczniu 1708 roku). Zniszczono wtedy dwa kościoły – stary drewniany parafialny na „Poświętnym” oraz drugi filialny pod wezwaniem św. Wojciecha znajdujący się na ulicy Ruda. W 1712 r. ze składek dobroczyńców ofiarodawców wybudowano nowy, drewniany parafialny kościół na miejscu zniszczonego (obecnie w tym miejscu stoi plebania) pod wezwaniem św. Mikołaja.

Dopiero schyłek panowania Sasów przyniósł niewielkie ożywienie gospodarcze Chorzel. W 1757 r. król August III potwierdził dotąd nabyte przywileje miasta, a ponadto ustanowił dwa kolejne jarmarki. W 1776 r. król Stanisław August Poniatowski potwierdził dotychczasowe przywileje i do ustanowionych jarmarków dodał jeszcze dwa, co miało pomóc w aktywizacji handlu miasteczka leżącego przy granicy z Królestwem Prus[1.1.1].

W dobie stanisławowskiej należy odnotować kilka znaczących wydarzeń. Przede wszystkim w latach 1768–1771 w czasie konfederacji barskiej Chorzele i okolice stały się terenem działań partii konfederatów, w tym szczególnie Sawy Calińskiego (1770–1771). Z żywym oddźwiękiem spotkały się wśród mieszczan chorzelskich hasła idee Sejmu Wielkiego. W listopadzie 1789 r. do stolicy na zjazd delegatów 141 miast królewskich wybrało się dwóch reprezentantów Chorzel: landwójt Paweł Bączkowski i radny Grzegorz Kwaśniewski. Oprócz tego mieszkańcy miasta i okolic uczestniczyli w insurekcji kościuszkowskiej (tworzyły się m.in. liczne oddziały powstańcze np. partia Antonowicza, Kwaśniewskiego)[1.3].

W 1795 r., na skutek III rozbioru Rzeczypospolitej, miejscowość znalazła się w granicach zaboru pruskiego. W latach 1807–1815 Chorzele weszły w skład Księstwa Warszawskiego. W latach 1806–1807 były świadkiem przemarszu wielkich korpusów wojsk napoleońskich, dowodzonych m.in. przez marszałków Michela Ney Neya i Bersiersa oraz generałów Emmanuela Grouchy’ego, Sahuca, Rogeta czy Machanda. 31 stycznia 1807 r. przez Chorzele przejeżdżał sam Napoleon Bonaparte, w drodze do kwatery, którą miał w pobliskim Wielbarku. Z kolei po klęsce Napoleona w wyprawie rosyjskiej w grudniu 1812 r. przez Chorzele przemaszerowały resztki części oddziałów Wielkiej Armii, a za nimi wojska rosyjskie. Faktyczne od początku 1813 r. Chorzele znalazły się pod okupacją rosyjską.  Po upadku Napoleona, w 1815 r., na podstawie postanowień Kongresu Wiedeńskiego miasto należało do Królestwa Polskiego (gubernia płocka, powiat przasnyski).

W 1820 r. miasto liczyło 1203 osoby (787 chrześcijan, 391 Żydów i 25 innych wyznań). Domów było 186, choć tylko jeden z nich był murowany. Świadczy to o stałym rozwoju miasta, którego podstawą był handel, szczególnie tekstyliami – za czasów pruskich bowiem otwarto fabrykę sukienniczą. Pewne zmiany w statusie Chorzel przyniósł wybuch powstania listopadowego. W mieście zorganizowano Straż Bezpieczeństwa w celu ochrony granicy, stworzono ponadto rezerwę rekrutów do Gwardii Ruchowej. Wczesną wiosną 1831 r. Chorzele znalazły się na zapleczu działań armii rosyjskiej pod dowództwem gen. Iwana Dybicza; były świadkiem przemarszu i działań partii powstańczych ppłk. Bardzkiego, por. Michała Godlewskiego i kpt. Józefa Zaliwskiego. Wraz ze zdławieniem powstania Chorzele i okolice zostały spacyfikowane przez wojska rosyjskie. Z wojennej zawieruchy wyszły raczej obronną ręką, aczkolwiek w wyniku epidemii cholery przywleczonej przez Rosjan zmarło 75 chorzelan, z czego połowę stanowiły dzieci. Lata 1831–1863 przyniosły powolny rozwój miasta – zwiększyła się wówczas liczba mieszkańców, rośnie liczba zakładów rzemieślniczych. W 1841 r. w Chorzelach mieszkało już około 1700 osób, w 1857 r. – 1930 osób, z tego 950 Żydów, zaś w 1860 r. – 2032 mieszkańców (1119 osób było narodowości żydowskiej)[1.1.2].

Powstanie styczniowe lat 1863–1864 także wywarło wpływ na losy nadgranicznego miasteczka. W okolicy Chorzel działał i organizował oddziały powstańcze Tomasz Kolbe – dzierżawca folwarku Dąbrówka Ostrowska. Bazą organizacyjną Kolbego było uroczysko Bogdaniec koło Zarąb. 3 lutego 1863 r. uderzył on na czele partii liczącej 70–100 osób na komorę celną w Chorzelach i po krótkiej walce zdobył ją. Idąc za ciosem Kolbe przekroczył granicę i opanował stację komory celnej we Flambergu (Opaleńcu). Następnego dnia zdobył Janowo, a w okolicy ogłaszał władzę Rządu Narodowego i manifest uwłaszczający chłopów. W połowie marca Chorzele po raz wtóry zostały zajęte przez partię Zygmunta Padlewskiego, który po porażce pod Drążdżewem, chciał przejąć tu spodziewany transport broni. Padlewski spotkał się w mieście z życzliwym przyjęciem, pozostał jednak tylko kilka godzin. Później działania wojenne straciły na intensywności. Powszechne stały się za to liczne rewizje, poszukiwania broni, sprawdzanie obecności mężczyzn.

Za sprzyjanie powstańcom miasto zapłaciło wysoką cenę. Jeszcze w trakcie walk powstańczych mieszkańcy zostali obłożeni wysoką kontrybucją, zaś w 1869 r. Chorzele zostały pozbawione praw miejskich. Od 1871 r. w urzędzie wójtowskim używano już obowiązkowo języka rosyjskiego. Nadgraniczny charakter miejscowości sprzyjał jednak rozwojowi demograficznemu. W 1880 r. było tu już 2883 mieszkańców, w 1890 r. – 2901, w 1897 r. – 3265, w 1905 r. – 4000, w 1906 r. – 4148, w 1910 r. – 5071. Jarmarki i targi powodowały, że Chorzele przed I wojną światową stały się znacznym ośrodkiem handlu wewnętrznego dla okolicznych wsi, jak również w granicznym pasie północno-wschodniego Mazowsza. O dobrym stanie gospodarki zaświadczało także pięć wiatraków, dwa browary, 48 sklepów, 10 szynków. Funkcjonowała nawet kasa pożyczkowa „Przyszłość”. W Chorzelach stale kwaterował oddział wojska rosyjskiego z 9 Łomżyńskiej Brygady Straży Pogranicznej, liczący 270 osób, mający za zadanie pilnowania granicy w tzw. kordonach: Zaręby, Sosnówek (Kopijek), Chorzele, Sucha Sosna, Wasiły do Janowa[1.1.2].

W czasie I wojny światowej Chorzele w czasie pierwszych dwóch lat działań wojennych przechodziły wielokrotnie z rąk do rąk i były areną wielu starć między wojskami niemieckimi a rosyjskimi. Po klęsce armii carskiej dowodzonej przez gen. Aleksandra Samsonowa w końcu sierpnia 1914 r. niedobitki tej armii przeszły przez Chorzele, zaś na początku listopada 1914 r. Niemcy zajęli miasto. W zasadzie od tego czasu do listopada 1918 r. Chorzele znajdowały się pod okupacją niemiecką. W 1916 r. liczba ludności Chorzel wynosiła 2651 osób (prawie o połowę mniej niż w 1910 roku). Mimo okupacji chorzelanie podejmowali wielokrotnie działania zmierzające do walki z zaborcami. Wielu mieszkańców Chorzel i okolicznych wsi wstąpiło do Legionów Józefa Piłsudskiego. Zawiązano na terenie gminy Polską Organizację Wojskową (POW). W ostatnich miesiącach wojny uaktywniła się chorzelska Straż Ogniowa – jedyna siła zorganizowana, która w dniach listopadowych 1918 r. faktycznie rozbroiła kompanię wojska niemieckiego, a także zdobyła magazyny: amunicyjny, prowiantowy i mundurowy. Miejscowość ponownie znalazła się w granicach odrodzonej Rzeczypospolitej. Istotną zmianą w życiu Chorzeli była budowa przez okupanta linii kolejowej Ostrołęka – Wielbark; stacja znalazła się jednak w pewnej odległości od miasta[1.4].

Na mocy dekretu z 14 lutego 1919 r. Chorzele ponownie podniesiono do rangi miasta. Zanim jednak miasto rozpoczęło odbudowę, przeżyło jeszcze jedną nawałę wojenną. 6 sierpnia 1920 r. miasto zajęli bolszewicy, a trwająca zaledwie 16 dni okupacja zakończyła się wielką tragedią. 22 sierpnia Chorzele zostały uwolnione przez żołnierzy 1 Syberyjskiego Pułku Piechoty, stanowiącego część Brygady Syberyjskiej. Żołnierze Ci mieli za zadanie odciąć odwrót oddziałom III Korpusu Konnego Gaj-Chana – wodza bolszewickiego słynącego z brutalności i bezwzględności. Brak jednak rozpoznania siły wroga sprawił, że 1 SPP musiał stawić czoła wielokrotnie silniejszym oddziałom. Bitwa, która trwała niemal przez cały następny dzień, 23 sierpnia, zakończyła się odwrotem Polaków. Jednakże żołnierze, którzy nie zdążyli się ewakuować, zostali zamęczeni przez bolszewików. Wszyscy są pochowani na miejscowym cmentarzu parafialnym[1.5].

Już w niepodległej Polsce, w 130. rocznicę bitwy pod Racławicami, w kwietniu 1924 r. odsłonięto na rynku pomnik Tadeusza Kościuszki. W tym samym roku powołano w Chorzelach siedmioklasową szkołę powszechną, na czele której stanął Władysław Burdyński. W 1930 r. natomiast Chorzele odwiedził prezydent Ignacy Mościcki. Rozwijały się organizacje społeczne: Strzelec, Związek Pomocy Obywatelskiej Kobiet, Kółko Rolnicze, Polski Czerwony Krzyż, Ochotnicza Straż Ogniowa, Związek Harcerstwa Polskiego czy Związek Nauczycielstwa Polskiego. W 1932 r. oddano do użytku nowo wybudowaną remizę strażacką; ze względu na ciasnotę w dotychczasowym budynku, w 1935 r. rozpoczęto starania o budowę nowej szkoły. Budynek oddano do użytku 1 września 1938 roku. Patronem ustanowiono Marszałka Józefa Piłsudskiego. Liczba ludności w okresie międzywojennym wynosiła: w 1931 r. – 3032 osoby, a tuż przed wybuchem wojny – 3800 osób. Chorzele ponadto były wówczas siedzibą notariatu oraz Sądu Grodzkiego, komory celnej, komisariatu Straży Granicznej, Posterunku Państwowej Policji, apteki. Świadczono tu także usługi lekarskie.

1 września 1939 r. wojska niemieckie zajęły Chorzele. Szybko rozpoczęto wprowadzanie okupacyjnych porządków. W październiku utworzono getto otwarte dla pozostałych w mieście rodzin żydowskich. Ostatni Żydzi opuścili miasto w dniu 08.12.1941 r. – wywieziono ich do Makowa, skąd trafili do obozów zagłady w Treblince i Oświęcimiu. W latach 1940–1943 Niemcy zmienili ciąg komunikacyjny w mieście, wybudowali most betonowy na Orzycu, a wysiłkiem robotników przymusowych oraz Żydów z obozu pracy zrealizowano budowę tzw. Autostrady – drogi bitej do Przasnysza przez Rycice i Świniary. Z Chorzel na roboty przymusowe wywieziono 270 osób, w tym 54% dzieci. W latach 1939–1945 zginęło różną śmiercią 67 osób – 39 z nich zmarło w obozach, zostało zamordowanych lub straconych w egzekucjach. Już od początków okupacji Polacy tworzyli różne zalążki organizacji ruchu oporu. W końcu 1939 r. powołano placówkę Komendy Obrońców Polski (zlikwidowaną przez Niemców wiosną 1940 r.). Działały tu także placówki Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i Tajnej Organizacji Nauczycielskiej (TON).

20 stycznia 1945 r. do miasta wkroczyły oddziały Armii Czerwonej. W wyniku okupacji i działań wojennych ludność Chorzel zmniejszyła się do 2659 osób (wiosna 1945 roku). Szybko przystąpiono do odbudowy miasta. W marcu tego roku wznowiono działalność szkoły podstawowej, do której zaczęło uczęszczać 600 dzieci. Uruchomiono młyn motorowy, wiatrak oraz dwie olejarnie. Podstawą utrzymania większości mieszkańców było rolnictwo. W 1946 r. liczba mieszkańców wynosiła zaledwie 2187 osób. W międzyczasie część wyemigrowała na tzw. Ziemie Odzyskane. Liczebność ludności Chorzel do lat osiemdziesiątych XX w. kształtowała się następująco: 1946 r. – 2187 osób, 1950 r. – 1933 osoby, 1960 r. – 2141 osób, 1970 r. – 2443 osoby, 1974 r. – 2609 osób, 1978 r. – 2481 osób. Do tej pory nie osiągnięto stanu sprzed II wojny światowej, ani tym bardziej z początku XX wieku[1.6].

Nota bibliograficzna

  • Chorzele, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1880, s. 634.
  • Historia, Urząd Miasta i Gminy w Chorzelach [online] http://www.chorzele.pl/index.php/historia [dostęp: 19.11.2014].
  • Kwiatek J., Lijewski T., Leksykon miast polskich, Warszawa 1998, s. 94.
  • Waleszczak R., Chorzele zarys dziejów, Chorzele – Ostrołęka 1992.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Chorzele, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1880, s. 634.
  • [1.2] Historia, Urząd Miasta i Gminy w Chorzelach [online] http://www.chorzele.pl/index.php/historia [dostęp: 19.11.2014].
  • [1.1.1] Chorzele, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1880, s. 634.
  • [1.3] Szerzej: R. Waleszczak, Chorzele zarys dziejów, Chorzele – Ostrołęka 1992.
  • [1.1.2] [a] [b] Historia, Urząd Miasta i Gminy w Chorzelach [online] http://www.chorzele.pl/index.php/historia [dostęp: 19.11.2014].
  • [1.4] Kwiatek J., Lijewski T., Leksykon miast polskich, Warszawa 1998, s. 94.
  • [1.5] Szerzej: Waleszczak R., Chorzele zarys dziejów, Chorzele – Ostrołęka 1992.
  • [1.6] Tekst na podstawie: Historia, Urząd Miasta i Gminy w Chorzelach [online] http://www.chorzele.pl/index.php/historia [dostęp: 19.11.2014].