Żydzi zaczęli osiedlać się w Chorzelach w końcu XVIII wieku. Według spisu ludności z 1792 r., w miasteczku żyło 732 mieszkańców, w tym tylko 19 Żydów, którzy zajmowali wówczas jeden dom[1.1]. Byli oni wyrobnikami produkującymi tandetną odzież i galanterię skórzaną, zajmowali się handlem, dzierżawili także pobliskie jeziora, sprzedając ryby[1.2].

W okresie Księstwa Warszawskiego, w 1811 r., władze podjęły próbę utworzenia rewiru żydowskiego. Zaprojektowano go przy ulicach Zduńskiej (33 domy i 12 placów) oraz Bagnowo (6 domów i 3 place). Wszyscy Żydzi, od 1 stycznia 1814 r., musieli zamieszkać w jego obrębie, z wyjątkiem tych osób, które posiadały w gotówce 20 tys. złp, nie miały długów, zajmowały się bankierstwem lub prowadziły handel „przyzwoity i otwarty”, umiały czytać i pisać po polsku, francusku lub niemiecku, kształciły dzieci od 7 roku życia w szkołach publicznych oraz nie odróżniały się strojem od innych mieszkańców Chorzeli. Jednak klęska wojsk francuskich w Rosji przekreśliła plany utworzenia dzielnicy żydowskiej.

Według dokumentów magistratu oraz dozoru bożniczego w Chorzelach w połowie XIX w. liczebność tutejszej gminy wraz z Żydami z okolicznych wsi wynosiła 1015 osób[1.3].

W XIX w. Żydzi zaczęli zakładać niewielkie zakłady przemysłowe. W latach 30. XIX w. garbarnia Hersza Lernera zatrudniała kilkunastu robotników. Lepsze gatunki skór sprzedawano handlarzom, gorsze nabywali miejscowi szewcy, produkujący tanie obuwie dla okolicznej ludności. W Chorzelach działał także zegarmistrz Abram Kahn. Wytwórnię kotłów prowadził Lewin Szczuciner. W początkach XX w. Abram Przysuskier był właścicielem browaru, Lichtensztejn i s-ka oraz Sz. Salomon i s-ka –  młynów, a D. Berlinka – kaszarni. W latach 30. XX w. w pobliskim Przasnyszu i Niskich Wielkich, cegielnie prowadzili chorzelscy Żydzi – Mendel i Pinchas Przysuskier.

Miejscowi Żydzi zajmujący się handlem korzystali z pogranicznego położenia miasteczka. Handlowano legalnie i nielegalnie. Legalnie eksportowano materiały drewniane, drób, nabiał, suszone grzyby, warzywa, owoce, otręby. Z Niemiec przywożono używaną odzież. Nielegalnie szmuglowano z Niemiec węgiel, wyroby ze srebra, koronki, szale, szlachetne kamienie, zaś w drugą stronę m.in. sacharynę. Chorzelscy Żydzi (bracia Goldsztajn, Elijahu Bejmisz, Heniek Pszenica, Naftali Zabłudowski) zajmowali się także dzierżawą stawów rybnych w Prusach. Co niedzielę wyjeżdżali do Prus, łowili tam ryby do czwartku, po czym wracali do Chorzeli. W handlu rybami na wielką skalę specjalizowały się rodziny Lachowerów, Gwizdów, Nickiesów, które na co dzień mieszkały w Rosji, a do Chorzeli przyjeżdżały w największe święta żydowskie.

Kahał ukształtował się na przełomie lat 20. i 30. XIX wieku. Tutejsza gmina dysponowała własnym cmentarzem i dużą drewnianą synagogą, wybudowaną w II połowie XIX w., mogącą pomieścić 960 osób, w tym 220 na babińcu. Istniały także dwa bet midrasze i jesziwa założona przez rabina Jehudę Lejba Kowalskiego[1.4]. W 1859 r. odbudowano po pożarze łaźnię rytualną.

W 1820 r. gmina podjęła skuteczne starania o wybudowanie chederu. W szkole tej wykładali: w latach 1822–1842 – Zelman Vogel, w latach 1842–1853 – Jankiel Śliwka (Śliwa), w latach 1853–1867 – Natan Morgenstern. Była to szkoła jednoklasowa. Mełamed korzystał z pomocy dwóch tzw. belfrów. Rok szkolny był podzielony na dwa sześciomiesięczne semestry: jesienno-zimowy i wiosenno-letni.

Na przełomie XIX i XX w. gminie przewodzili rabini: Jehuda Lejb Kowalski (w latach 1897–1899; wyjechał do Włocławka), Rozensztrauch (1901–1912; wyjechał do Olkusza), Chaim Mordechaj Brunrot (1912–1916; wyjechał do Ciechanowa), Mordechaj Chaim Sokołower (1916–1937), a od 1937 r. Fajncajg. Poglądy rabina Kowalskiego, opowiadającego się za koniecznością głębokich reform kształcenia w chederach, wpłynęły na modernizację nauczania. W tym okresie chedery prowadzili: Ch. Barszcz, Srul Margul, Zelman Berger, Sz. Berger, Szmul Grek, Dawid Boczek, Mordka Fontek. Przed wybuchem I wojny światowej najlepszą opinią cieszył się cheder Judela Engela. Nauka odbywała się tu według planu godzinowego, co było nowością, ze stałym planem zmieniających się zajęć. W jesziwie Kowalskiego nauczano, oprócz przedmiotów religijnych, języka hebrajskiego i historii Izraela, a także języka rosyjskiego i dziejów powszechnych. Chasydzi z Góry Kalwarii, Aleksandrowa, Nowomińska (ob. Mińska Mazowieckiego) i Sochaczewa korzystali z własnych sztibłech[1.5].

W 1905 r. w mieście mieszkało już 2301 Żydów (57% wszystkich mieszkańców)[1.6].

Przed I wojną światową powstała w Chorzelach żydowska Kasa Spółdzielcza. Założył ją rabin Mosze Arahan. W zarządzie, poza nim, znaleźli się Mordechaj Biran, Aaron Motel Bekerman, Tewie Fater, Mordechaj Mendel Ferberowicz, Mosze Kowal, A. M. Adler. Kasa udzielała pożyczek, najczęściej drobnym kupcom i rzemieślnikom. Jej czołowymi działaczami byli: Mordechaj Mendel Frydnian, Mordechaj Przysuskier, Mosze Szlomo Lwawi. W początkach XX w. w środowisku żydowskim działała nielegalna Biblioteka Robotnicza, a przy niej kółko dramatyczne. Do 1911 r. przetrwała biblioteka ludowa, będąca filią Żydowskiego Towarzystwa Literackiego w Petersburgu. Jej założycielami byli zwolennicy syjonizmu: Mosze Lachower, Mosze Nickin, Mordechaj Ajzensztat, Debora Lachower, Lea Lichtensztajn. Z inicjatywy rabina Kowalskiego w 1898 r. powołano koło samokształceniowe Chowewej Cijon. W 1900 r. utworzono Związek Syjonu zrzeszający około 50 członków. Inicjatorem jego powstania był przybyły z Kowla Jakow Lis. Szerzenie idei narodowo-żydowskiej zaowocowało pierwszymi wyjazdami do Palestyny. W 1911 r. Chorzele opuścili: Mordechaj Ajzensztat, Eliezer Mar-Chaim i Symcha Adler. W starym bet ha-midraszu miało swoją siedzibę bractwo Chewra Tora. Działalnością charytatywną zajmowały się ponadto bractwa pogrzebowe Chewra Kadisza i opiekujące się chorymi i potrzebującymi pomocy Linas Ha-Cedek.

Po wybuchu I wojny światowej, w pierwszych tygodniach jej trwania, Rosjanie wysiedlili z Chorzeli ludność żydowską. Argumentem miało być ich rzekomo proniemieckie nastawienie. Część powracała. W przypadku schwytania byli oni deportowani w głąb Rosji. Los ten spotkał Fajwisza Szafrana i jedną z Żydówek, którzy wrócili, by uratować zwoje Tory. Wielu Żydów znalazło schronienie w Przasnyszu. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w Chorzelach stacjonujące wojska polskie z tzw. błękitnej armii Hallera dopuszczały się wielu nadużyć. Pewnego dnia żołnierze zaczęli gonić rabina Mordechaja Chaima Sokołowera, aby obciąć mu brodę. Rabina uratowała Polka, Helena Chogan, która miała osłonić atakowanego obrazem z wizerunkiem Jezusa. W tym czasie Żydzi wiele wycierpieli także ze strony polskich chłopów[1.7]. Część działaczy żydowskich o skrajnie rewolucyjnych poglądach, po zajęciu Chorzeli przez bolszewików w 1920 r., działało w strukturach nowej władzy. Wiceprzewodniczącym miejscowego komitetu rewolucyjnego został Abraham Michał Adler. Za rzeczywistą czy rzekomą współpracę z bolszewikami skazano na śmierć kilkunastu Żydów, którzy mieli współdziałać w mordowaniu polskich żołnierzy wziętych do niewoli po bitwie pod Chorzelami. Przez kolejnych kilka dni po odzyskaniu miasta przez Wojsko Polskie miały miejsce ekscesy antyżydowskie w mieście.

Od listopada 1918 aż do 1939 r., Żydzi mieli swojego przedstawiciela we władzach miejskich. W roku szkolnym 1918/1919 r. powstała powszechna żydowska szkoła dwuklasowa, z czasem zamieniona na czteroklasową. Uczniowie po ukończeniu czwartej klasy kontynuowali naukę w klasie piątej w szkole powszechnej. W 1930 r. obie szkoły połączono[1.8].

W okresie międzywojennym największymi wpływami w środowisku żydowskim cieszyła się partia Aguda[1.9]. 14–15 sierpnia 1932 r. w Chorzelach odbył się, z udziałem około 200 osób, zjazd delegatów Szlojmej Emunej Isroel  z powiatów ciechanowskiego, makowskiego, mławskiego, przasnyskiego i pułtuskiego. Uczestnicy zjazdu odwiedzili gospodarstwo rolne założone przez Ceirej Agudas Isroel przy majątku Rembielin koło Chorzel. Właścicielem gruntów był Mosze Ćwikowski. Działaczem młodzieżowej przybudówki Agudy był syn rabina, Ben Cjon Sokołower.

Do Palestyny emigrowali członkowie młodzieżowej organizacji syjonistycznej He-Chaluc. Byli wśród nich m.in.: Fajwisz Szafran, Dawidson, Center. Łącznie w okresie międzywojennym wyemigrowało tam 150 osób. W 1935 r. powstało Ziomkostwo Chorzeli w Palestynie. Jego prezesem został Mosze Karmi. W 1921 r. założono Żydowską Spółdzielnię Kredytową, która zrzeszała 148 członków[1.10].

Po wybuchu II wojny światowej, wszyscy Żydzi, z wyjątkiem 3 rodzin, opuścili Chorzele, ale część z nich wkrótce wróciła. Niemcy zaczęli tu koncentrować Żydów z okolicznych miejscowości. Okupanci nakazali zburzenie synagogi, bet midraszu i łaźni rytualnej i utworzyli w dzielnicy żydowskiej otwarte getto. Mieszkający w nim Żydzi stopniowo byli wywożeni do innych gett — w samej Warszawie przebywało 450 osób z Chorzel. Inni znaleźli się m.in. w Makowie Mazowieckim, Legionowie, Węgrowie. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła 8 grudnia 1941 roku. Jego mieszkańców wysiedlono do getta w Makowie Mazowieckim. Tam przebywali do końca listopada 1942 roku. Później skierowani ich do obozu przejściowego w Mławie, skąd zostali wysłani do niemieckich nazistowskich obozów zagłady w Treblince i Oświęcimiu[1.11].

Nota bibliograficzna

  • Chorzele, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Widoger, New York 2001, s. 257. Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 19391942, Warszawa 1984.
  • Chorzele: Masovian Voivodeship, International Jewish Cemetery Project [online], http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/poland/chorzele.html [dostęp: 19.11.2014].
  • Olzacka K., Chorzele,  Kirkuty.pl [online] http://www.kirkuty.xip.pl/chorzele.htm [dostęp: 14.11.2014].
  • Sefer Kehilah Chorzel, red. L. Lusz, Tel Aviv 1967.
  • Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIXXX wieku, Pułtusk 2005.

 

 

 

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Olzacka K., Chorzele,  Kirkuty.pl [online] http://www.kirkuty.xip.pl/chorzele.htm [dostęp: 14.11.2014].
  • [1.2] Chorzele, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Widoger, New York 2001, s. 256.
  • [1.3] Archiwum Główne Akt Dawnych, Centralne Władze Wyznaniowe, sygn. 1441, k. 66–67, Pismo magitratu chorzelskiego, Dozoru Bożniczego oraz Budowniczego powiatu przasnyskiego z dnia 22.04.1857 r. w sprawie wymiany drzwi w synagodze.
  • [1.4] Chorzele, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Widoger, Nowy Jork 2001, s. 256.
  • [1.5] Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa 1929, Warszawa 1929, ss. 1959–1960; Szerzej: Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIX-XX wieku, Pułtusk 2005.
  • [1.6] Chorzele: Masovian Voivodeship, International Jewish Cemetery Project [online] http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/poland/chorzele.html [dostęp: 14.11.2014].
  • [1.7] Chorzele, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Widoger, New York 2001, s. 256.
  • [1.8] Chorzele: Masovian Voivodeship, International Jewish Cemetery Project [online] http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/poland/chorzele.html [dostęp: 14.11.2014]; Chorzele, Kirkuty.pl [online] http://www.kirkuty.xip.pl/chorzele.htm [dostęp: 14.11.2014].
  • [1.9] Chorzele, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Widoger, New York 2001, s. 257.
  • [1.10] Sefer Kehilah Chorzel, red. L. Lusz, Tel Awiw 1967; Waleszczak R., Przasnysz i powiat przasnyski w latach 18661939. Zarys dziejów, Przasnysz 1999, s. 309. Szerzej: Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIXXX wieku, Pułtusk 2005.
  • [1.11] Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 19391942, Warszawa 1984; Sefer Kehilah Chorzel, red. L. Lusz, Tel Aviv 1967; Chorzele, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Widoger, New York 2001, s. 257; Chorzele: Masovian Voivodeship, International Jewish Cemetery Project [online], http://www.iajgsjewishcemeteryproject.org/poland/chorzele.html [dostęp: 19.11.2014].