Cmentarz żydowski w Cieszowej znajduje się ok. 1,2 km na zachód od centrum wsi, ok. 100 m na południe od drogi z Cieszowa do Wierzbia. Cmentarz zajmuje działkę geodezyjną numer 240706 2.0002.AR 1.126, w kształcie prostokąta, o powierzchni 3372 m kw.

Cmentarz został założony w drugiej połowie XVII w[1.1].

W 1909 r. proboszcz sadowskiej parafii, a zarazem badacz i kronikarz, ksiądz Karol Urban napisał dwa opracowania: Oberschlesische Heimat i Der Landbote  Lublinitzer Kreis-Kalender, w których zawarł m.in. informacje o  cmentarzu żydowskim: „Świadectwem rozwoju życia Żydów w Cieszowej na przestrzeni wieków była synagoga oraz dom rabina. W odległości około kilometra od wioski, na wzgórzu znajduje się żydowski cmentarz, który jest ogrodzony. Jest on znacznie starszy od synagogi. Zgodnie z tradycją ma sześćset lat”[1.2].

Prof. Mark Brann w książce Die juedischen Altertuemer von Cieschowa opisał zarówno historię, jak i walory zabytkowe żydowskiej synagogi, a także miejscowego cmentarza. Na temat tego ostatniego pisał, że „jest on najwspanialszym i najcenniejszym obiektem”, i że „20.01.1690 r. zapłacono podatek za cmentarz w wysokości siedemnastu śląskich talarów”. Brann dokonał wówczas także dokładnego przeglądu macew znajdujących się na cmentarzu. Zdumiewały go daty wykute w piaskowcu. Wspomina macewę z 1650 r., zaś szczegółowo opisuje pamiątkowy kamień z października 1780 r., poświęcony Eljakimowi Getzesowi, synowi Nathana Natasa"[1.3].

Brann ocenił, że napisy na macewach dotyczące zarówno mężczyzn, jak i kobiet pochowanych na cmentarzu żydowskim w Cieszowej, są bardzo oszczędne i skrótowe. Podał, że w 1917 r. na cmentarzu znajdowało się jeszcze dużo dobrze utrzymanych macew. To samo stwierdza w swych opisach wspomniany ks. Karol Urban, który stał się w 1907 r. właścicielem synagogi, domu rabina, a częściowo wziął na siebie także odpowiedzialność za  cmentarz żydowski. Pod koniec XIX w. prawie wszyscy Żydzi wyjechali z Cieszowej, a w 1905 r. w wiosce nie było już ani jednego. W 1911 r. z niewyjaśnionych powodów rozebrano synagogę, a prawdopodobnie w 1917 r. – jak wynika z akt katastralnych – działka, na której te obiekty stały, przeszła w ręce nowych właścicieli. Cmentarz jednak istniał nadal. Przetrwał I wojnę światową, okres międzywojenny. Podczas II wojny światowej cmentarz żydowski w Cieszowej uniknął zniszczenia i w stanie prawie nienaruszonym dotrwał do czasów współczesnych. Z upływem lat macewy traciły jednak swoje piękno i powoli ulegały erozji[1.4].

W 2002 r. mieszkańcy Cieszowej oraz strażacy Ochotniczej Straży Pożarnej uporządkowali teren cmentarza. W trakcie prac porządkowych historyk z Koszęcina Jan Myrcik 5 macew z cmentarza poddał pracom konserwatorskim.

W połowie sierpnia 2008 r. potężna trąba powietrzna  poważnie uszkodziła nekropolię. Większość drzew została przewrócona. Zniszczeniu uległy niektóre macewy, a wyrwane z ziemi korzenie przewróconych drzew uszkodziły kilkanaście grobów[1.5]. Po tych zdarzeniach teren został częściowo uporządkowany i ogrodzony drewnianym płotem. Na cmentarzu widoczne są młode sadzonki drzew iglastych.

Na powierzchni 0,5 ha zachowało się 131 nagrobków pochodzących z XVIII–XIX wieku. Najstarsza macewa upamiętnia [...] córkę Menachema Menli, żonę Jechiela, zmarłą 9 czerwca 1780 roku[1.6].

Nagrobki zostały wykonane z piaskowca i kamienia wapiennego. Na płaskich kamiennych tablicach nagrobnych zachowały się typowe zdobienia oraz inskrypcje w języku hebrajskim i niemieckim. Teren jest ogrodzony drewnianym płotem. Granice nekropolii są czytelne i zgodne z granicami z 1939 r. Wejście prowadzi przez zachowaną bramę z drewnianą furtkę od strony północnej. Cmentarz jest sporadycznie odwiedzany. Wandalizm na terenie cmentarza stanowi niewielkie zagrożenie. Teren jest częściowo uporządkowany, z widocznymi zniszczeniami po przejściu trąby powietrznej w 2008 roku.

W 2016 r. na zlecenie Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, dzięki dotacji przekazanej przez Volkmara Schiewe, Renata Uszyńska-Gwoźdź wykonała spis zachowanych nagrobków. Dokumentacja jest dostępna na stronie http://www.sztetl.org.pl/gfx/cieszowa_jewish_cemetery.pdf.

Drukuj

Przypisy