Początki historii społeczności żydowskiej w Cieszowej sięgają połowy XIV wieku. Prawdopodbnie już w XIV w. działała szkoła i był wyznaczony cmentarz żydowski[1.1].  Inaczej twierdzi Marcin Wodziński, który najstarszy cmentarz datuje na XVII w., zaznaczając za Marcusem Brannem, że przekaz o takim rodowodzie społeczności opiera się jedynie na tradycji[1.2].

Po wojnie trzydziestoletniej (1618–1648) wiele miast śląskich wyludniło się. Dążąc do poprawy finansów państwa,  Habsburgowie złagodzili politykę wobec Żydów, zezwalając im na osiedlenie się na Śląsku po zapłaceniu specjalnej opłaty. Około 1741 r. w Cieszowej wybudowano drewnianą synagogę. Obok bóżnicy stał dom rabina, w którym mieściła się także szkoła żydowska[1.3].

Podczas pierwszej wojny śląskiej w 1742 r. większość Śląska znalazła się w granicach Prus. Władze pruskie początkowo odnosiły się obojętnie do śląskich Żydów, jednak z czasem polityka króla Fryderyka II wobec nich zaostrzyła się. Wprowadzano różnego rodzaju podatki, dzięki którym państwo odnosiło korzyści finansowe. Podczas wojny siedmioletniej (1756–1763) Prusy znalazły się w bardzo ciężkiej sytuacji gospodarczej. Aby złagodzić konsekwencje kryzysu ekonomicznego, władze pruskie udzieliły specjalnych przywilejów najbogatszym żydowskim fabrykantom i przedsiębiorcom. Otrzymali oni prawo do naturalizacji — przywileje te dotyczyły jednak bardzo wąskiej grupy. Wiadomo, że w 1757 r. Żydzi zamieszkujący Cieszową zapłacili 6 guldenów podatku tolerancyjnego (Tolerazsteuer)[1.4].

8 sierpnia 1781 r. król pruski Fryderyk II eksmitował Żydów z górnośląskich wsi, rozkazując im udanie się do miast i wyznaczając jako jedyne zajęcie handel[1.5]. Uczyniono wtedy wyjątek dla czterech wsi: Langendorf (Wielowieś), Czieschowa (Cieszowa), Kraskau (Krasków) oraz Städtel, błędnie branej za Sośnicowice, podczas gdy w rzeczywistości chodzi o wieś Miejsce. W 1787 r. władze pruskie wycofały się z zarządzeń przesiedlania Żydów do wyznaczonych miast przesiedleńczych, ponieważ opuszczane przez nich ośrodki ponosiły zbyt duże straty gospodarcze. Na dodatek w 1791 r. zezwolono Żydom na zakładanie własnych cechów rzemieślniczych.

W lutym 1808 r. władze pruskie zniosły wszystkie feudalne przywileje cechów i miast, z przywilejem De non tolerandis Judaeis włącznie. Od tej pory Żydzi mogli za zgodą władz osiedlać się we wszystkich śląskich miastach i swobodnie nabywać nieruchomości. Skutkiem uzyskania praw obywatelskich i swobody w wyborze miejsca zamieszkania na początku XIX w. był odpływ ludności żydowskiej z Cieszowej. Tutejsi Żydzi przeprowadzali się głównie do dużych uprzemysłowionych miast w Niemczech. W 1830 r. w wiosce mieszkało 45 Żydów, a w 1845 r. – 28[1.6].

W 1855 r. wieś zamieszkiwało tylko 18 Żydów, co stanowiło 3,8% wszystkich jej mieszkańców[1.7]. Ostatnim rabinem był zmarły w 1871 r. Samuel Schloshof. Gdy w 1872 r. został założony Związek Górnośląskich Gmin Synagogalnych (Oberschlesische Synagogen-Gemeinden), Cieszowa nie miała w nim już swojego reprezentanta. W 1894 r. w miejscowości pozostało zaledwie 4 Żydów, którzy wyjechali z wioski na początku XX wieku. W 1905 r. w Cieszowej nie było już ani jednego Żyda. Budynek synagogi został w 1908 r. sprzedany proboszczowi cieszowskiej parafii – księdzu Karolowi Urbanowi. W 1911 r. drewniany budynek bóżnicy wraz z przyległym domem rabina rozebrano.

Nota bibliograficzna

Drukuj

Przypisy