Cmentarz żydowski w Częstochowie został założony w 1808 r. poza ówczesnymi granicami miasta, na prawym brzegu rzeki Warty, w pobliżu wsi Kucelin[1.1]. Wcześniej częstochowscy Żydzi byli chowani w Janowie.

Jest to jeden z największych cmentarzy żydowskich w Polsce, w większości porośnięty lasem i bujną roślinnością. Na powierzchni 9,5 ha zachowało się około 4500 nagrobków pochodzących z XIX i XX wieku. Najstarszy nagrobek pochodzi z początku XIX w., a z polskim napisem –  z 1866 r. (Jakub Tannenbaum). Nagrobki zostały wykonane z piaskowca i kamienia wapiennego. Na niektórych z nich zachowały się kolorowe polichromie: farby czerwone, czarne, żółte i złote. Inskrypcje wykonano w języku hebrajskim i polskim. Na uwagę zasługuje ohel cadyka Pinchasa Menachema Eliezera Justmana zmarłego w 1920 r., który jest corocznie odwiedzany przez chasydów z całego świata. Spoczywa w nim także syn cadyka Icchak Meir Justman.

Teren cmentarza jest częściowo ogrodzony murem. Granice nekropolii są zachowane i zgodne z granicami z 1939 roku. Wejście przez otwartą bramę znajduje się od strony wewnętrznej drogi należącej do Huty Katowice. Dojazd do cmentarza wskazują małe drogowskazy. W bezpośrednim sąsiedztwie nekropolii znajdują się tereny przemysłowe. Cmentarz jest sporadycznie odwiedzany, jest zaniedbany, zarośnięty drzewami i gęstymi zaroślami.

Podczas II wojny światowej cmentarz został częściowo zdewastowany, jednak przetrwał w relatywnie dobrym stanie do końca wojny. Na terenie nekropolii Niemcy przeprowadzali liczne egzekucje Żydów z tutejszego getta oraz chowano także ciała Żydów pomordowanych w mieście.  Na jego terenie znajduje się pomnik wzniesiony na zbiorowej mogile rozstrzelanych w 1943 r. Żydów z getta częstochowskiego. Napis na pomniku głosi: „Bratnia mogiła setek ofiar małego getta i obozu Hasag, których życie w 1943 r. przecięła zbrodnicza ręka okupanta. Cześć ich pamięci”. Drugi pomnik wzniesiono ku czci poległych członków Żydowskiej Organizacji Bojowej.

Po wojnie okoliczna ludność wykradała najcenniejsze płyty nagrobne z terenu cmentarza. W 1950 r. ówczesne władze miejskie podjęły decyzję o włączeniu cmentarza w obręb terenów rozbudowywanej Huty Częstochowa. Od tego momentu dostęp do nekropolii był mocno utrudniony. Pomimo pierwszych obaw o dalsze losy nekropolii, okazało się, że ta decyzja ocaliła częstochowski cmentarz. Ulegał on jednak postępującej dewastacji. Zniszczona została większa część ogrodzenia, a przez teren cmentarza robotnicy huty poprowadzili ścieżkę, która istnieje do czasów obecnych.

Ostatni oficjalny pochówek Alberta Dawida na cmentarzu odbył się 03.05.1970 roku. Do 1973 r. odbywały się jeszcze pojedyncze „nielegalne” pochówki.

Dzięki staraniom Fundacji Rodziny Nissenbaumów w 1984 r. odremontowano przedni fragment muru ogrodzenia wraz z bramą wejściową, a w 1986 r. cmentarz został wpisany do rejestru zabytków. W 1988 r. przeprowadzono inwentaryzację cmentarza. Następnie, w 1991 r., przeprowadzono częściowe prace porządkowe. Z powodu bardzo dużego obszaru nekropolii nie było możliwości objęcia całego terenu pracami porządkowymi. W 2012 r. opublikowano przewodnik po cmentarzu żydowskim w Częstochowie.

Cmentarz jest wpisany do rejestru zabytków: nr. 397/86 z 5.05.1986.

Bibliografia:

  • Katalog zabytków sztuki w Polsce. Seria Nowa, t. 6: Miasto Częstochowa. Część 1. Stare i Nowe Miasto, Częstochówka i przedmieścia, red. Z. Rozanow i E. Smulikowska, Warszawa 1995.
  • Paszkowski W., Cmentarz żydowski w Częstochowie, t. 1, Częstochowa 2012.

Zobacz także:

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Paszkowski W., Cmentarz żydowski w Częstochowie, Częstochowa 2012, s. 7.