Od 30 sierpnia do 4 września 1908 r. odbyła się konferencja w Czerniowcach, poświęcona językowi jidysz. Stanowiła przełomowy punkt, od którego zaczęła się pełna nobilitacja języka żydowskiego, niestety już po trzydziestu latach zniweczona przez Zagładę.

Przenieśmy się o 110 lat wstecz. Jest początek XX wieku. Napięcia, pogromy wstrząsają Europą na progu Wielkiej Wojny. W Europie żyje ponad 8 milionów Żydów. Znaczna ich większość porozumiewa się na co dzień w jidysz. Od drugiej połowy XIX w. rozwija się popularne piśmiennictwo oraz rozkwita nowoczesna literatura w tym języku. Wydawana jest prasa. Działają pierwsze zespoły teatralne.

Jidysz jest jednak traktowany przez pewne kręgi jako „żargon” czy „zepsuty niemiecki”. Sprzeciwił się temu nurt zwany nacjonalizmem diasporycznym. Dla tego ruchu to właśnie jidysz stanowił podstawowy nośnik kultury żydowskiej. Sformułowano postulaty standaryzacji pisowni, gramatyki, powołania szkół i kształcenia nauczycieli.

Pomysł zorganizowania konferencji w Czerniowcach wyszedł od Nathana Birnbauma, założyciela klubu jidysz na Uniwersytecie Wiedeńskim (Jidisze Kultur). Stolica Bukowiny wydawała się idealnym miejscem na takie spotkanie. Była zarazem miastem wielojęzycznym i wielonarodowym, a jednocześnie pełnym Żydów. Birnbaum zdobył poparcie żydowskich intelektualistów w Stanach Zjednoczonych, którzy powołali do życia komitet organizacyjny z Chaimem Żytłowskim, Jacobem Gordinem  i Dawidem Pińskim. Do udziału zgłosiło się 70 delegatów różnych opcji politycznych (przy czym przedstawicieli Bundu było mniej niż syjonistów). Spośród klasyków literatury jidysz dotarł Icchok Lejb Perec. Mendele Mojcher Sforim i Szolem Alejchem musieli zrezygnować z powodu złego stanu zdrowia. Młodsze pokolenie twórców jidysz reprezentowali: Szalom Asz, Abraham Rajzen, Hirsz Dawid Nomberg, Noach Pryłucki i Mordechaj Spektor.

Delegaci postawili przed sobą rozwiązanie kilku problemów, z których bezspornie najważniejszym było – po uznaniu jidysz za pełnoprawny język – rozstrzygnięcie pytania czy jidysz jest „tym” językiem narodowym Żydów (co wywołało opór ze strony hebraistów) czy po prostu językiem żydowskich warstw ludowych. Delegaci chcieli też znaleźć sposób na odwrócenie tendencji wśród młodego pokolenia, wybierającego język hebrajski albo asymilującego się do kultury języka państwa, w którym żyli. Program konferencji obejmował też kwestie związane z gramatyką i ortografią. Za ważną sprawę uznano potrzebę tworzenia szkół z jidysz jako wykładowym, kształcenia nauczycieli, wspierania prasy, wydawnictw oraz teatru. Ostatecznie rezolucja zawierała kompromisowe rozwiązanie – jidysz uznano za język narodowy Żydów i wezwano do zrównania go z innymi językami.

Konferencja w Czerniowcach rozpoczęła bardzo ważny etap w dziejach kultury żydowskiej na terenie Europy Środkowo-Wschodniej. W kolejnych latach nastąpił niewiarygodny rozkwit tego języka i całej kultury, której jidysz był nośnikiem. Kultury, która została w znacznym stopniu zniszczona w okresie Zagłady.

Aleksandra Król

Drukuj