Synagoga Nowomiejska w Dębicy, przy ul. Krakowskiej 3, powstała w drugiej połowie XVII wieku, w okresie drugiej fali osadnictwa żydowskiego w mieście. W wyniku sporu pomiędzy miejscowym proboszczem a właścicielem miasta, w wydanym w 1712 r. dekrecie kardynał Kazimierz Łubieński zakazał Żydom dębickim pod karą 1000 grzywien dalszych praktyk w Synagodze Nowomiejskiej. Synagoga została wówczas częściowo zniszczona i zamknięta. Odbudowano ją i ponownie oddano do użytku dopiero po przejściu miasta pod rządy austro-węgierskie w latach 70. XVIII wieku. Budynek został oznaczony na austriackim planie katastralnym z 1849 roku (arkusz nr 6)[1.1].

Budowla w stylu późnobarokowym jest orientowana. Sala główna umieszczona została od północnego-wschodu, ma kształt prostokąta o wymiarach 16 na 30 m, poprzedzona od zachodu węższym przedsionkiem, od południa otoczona jest przybudówkami. Nad przedsionkiem mieścił się babiniec. Trójnawowa sala modlitw jest przykryta płaskim stropem (dawniej ze sklepieniami żaglastymi we wszystkich przęsłach). Na ścianach znajdowały się polichromie. Wnętrze jest obecnie pozbawione wszelkich śladów pierwotnego wyposażenia [1.2].

Podczas II wojny światowej Niemcy całkowicie spalili wnętrze synagogi. Po 1945 r. budynek był przeznaczony na magazyn zboża, następnie w 1954 r. został odremontowany i przeznaczony na obiekt handlowy – halę targową. W czasie remontu wykorzystano materiały z rozebranej w tym czasie Synagogi Staromiejskiej przy ul. Wielopolskiej. W protokole zdawczo-odbiorczym z 3 kwietnia 1954 r. tak opisano stan budynku:

Całość budynku zamknięta i pokryta dachem. Mury z cegły – fundamenty częściowo z kamienia. Całość otynkowana zewnątrz, zaś tynki wewnętrzne wypalone w czasie działań wojennych (...). Konstrukcja dachu za wyjątkiem drobnych brakujących części oraz wymiany przegniłych elementów jest kompletna i nakryta blachą w 40% zniszczona (...). Wewnątrz znajdują się cztery filary oraz ściany działowe dźwigające na sobie sklepienie nad całością budynku. Budynek ten posiada 7 szt. okien żelaznych nieoszklonych i przepalonych podczas pożaru, posiada dwie bramy dębowe w stanie średnim oraz jedne drzwi prowizorycznie zaszalowane deskami. Budynek wymaga kapitalnego remontu i zabezpieczenia przed wpływami atmosferycznymi[1.3].

W 1994 r. budynek ponownie wyremontowano, z przeznaczeniem na muzeum, którego część miała być poświęcona historii Żydów dębickich. W 1995 r. odzyskała go gmina żydowska w Krakowie, która ponownie przeznaczyła synagogę na galerię handlową. Od października 2017 r. w budynku nie odbywa się handel. Obiekt jest zamknięty; udostępniany zwiedzającym przez Ireneusza Sochę – lidera dialogu polsko-żydowskiego w Dębicy.

Pomimo zniszczenia i zaniedbania budynek zachował zewnętrzne cechy architektury synagogalnej, wyróżniające go spośród otoczenia. Listwowe obramienia ścian i półkoliście zamknięte okna są jedynymi ozdobnymi akcentami późnobarokowej budowli. Dawną salę modlitewną dzielą cztery masywne, wieloboczne filary. Na budynku znajduje się tablica informacyjna o historii obiektu.

Budynek został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa podkarpackiego pod numerem A-1707 decyzją Podkarpackiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 1 lutego 2021 roku. W grudniu 2023 roku miasto Dębica odkupiło budynek synagogi od Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie. Planowany jest remont obiektu.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] 1849 r., Stadt Dębica in Galizien, Tarnower Kreis, Zidek, rkps, wbw., 65 x 52, 1:2880. AP Przemyśl, Arch. Geod., 60.
  • [1.2] Wilczyk W., Niewinne oko nie istnieje, Kraków 2009, s. 138.
  • [1.3] Urban K., Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944-1966 (wybór materiałów), Kraków 2006, s. 413.