Przed 1939 r. w Pustkowie i okolicy były tylko niewielkie skupiska żydowskie. W 1921 r. w samym Pustkowie mieszkało 40 Żydów, w Męciszowie – 24 Żydów, a w Woli Pustkowskiej – 10 Żydów[1.1].

Znacznie liczniejsze, choć zupełnie innego rodzaju skupisko żydowskie, powstało tu w okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej. W lecie 1940 r. Niemcy zaczęli tu budowę obozu, na którą dowożeni byli m. in. Żydzi z Dębicy, Mielca, Ropczyc i Sędziszowa. Następnie zatrzymano ich tu na stałe. Początkowo przebywało ok. 800, później w 1941 r. nawet 2,5 tys., a okresowo zdarzało się ponad 4 tys. Żydów. Więziono w nim Żydów m. in.: z Rzeszowa, Tarnowa, Krakowa, Warszawy, Wieliczki, Żywca, a nawet Białej Podlaskiej. Funkcję Lagerälteste (starszego obozu) sprawowali kolejno Żydzi: Laser, Bienenstock i Blutmach. W latach 1940–1942 przebywało w obozie ok. 14 tys. Żydów, z czego połowa umarła z wycieńczenia lub została zamordowana. Zwłoki więźniów Niemcy palili w krematorium, które znajdowało się na zboczu Królowej Góry.

W lecie 1942 r. ok. 2 tys. Żydów przeniesiono do drugiego obozu w Pustkowie, a resztę wywieziono do niemieckiego nazistowskiego ośrodka zagłady w Bełżcu. 16 września 1942 r. większość pozostałych także wywieziono do Bełżca. W obozie zostawiono tylko 216 rzemieślników, których liczbę zwiększono potem do 600. 08 lipca 1943 r. uciekło stąd ok. 300 Żydów. Ostatnią grupę 460 więźniów 26 lipca 1944 r. Niemcy „ewakuowali” do obozów w Mauthausen i Gusen, gdzie większość z nich doczekała wolności. W obozie w Pustkowie zginęło łącznie ok. 15 tys. Polaków, obywateli ZSRR i Żydów.

Po wyzwoleniu na terenie dawnego obozu odsłonięto pomnik poświęcony  zgładzonym tu Żydom.

W kwietniu 2012 r. na obszarze dawnego niemieckiego nazistowskiego obozu pracy przymusowej i poligonu wojskowego otwarto ekspozycję "Historia obozów pracy przymusowej w Pustkowie i poligonu Waffen SS Trupenubungsplatz Heidelager". Ekspozycja obrazuje historię i działanie przymusowego obozu pracy w Pustkowie i poligonu Waffen – SS, w kontekście dziejów całego powiatu dębickiego oraz jego mieszkańców, w okresie II wojny światowej.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. 12: Województwo krakowskie i Śląsk Cieszyński, Warszawa 1924, s. 32.