Pierwsza wzmianka o Dębicy pochodzi z 1293 roku. Osada zajmowała dogodne miejsce, na przecięciu traktu z Opatowa i Sandomierza przez Koprzywnicę, Pilzno w stronę Jasła i miast słowackich z gościńcem, biegnącym z Jarosławia i Przemyśla przez Rzeszów i Tarnów, do Krakowa.

Akt lokacji na prawie niemieckim dla miasta Dębicy wystawiono w 1358 roku. Wystarał się o niego u Kazimierza III Wielkiego Świętosław (Świąszek) z rodu Gryfitów. W mieście zasiadał sąd prowincjonalny, składający się z sołtysów okolicznych wsi, który sądził sprawy sporne w drugiej instancji. Miasto rozwijało się jako ważny ośrodek rzemieślniczo-handlowy. Dominowała zabudowa drewniana — stąd częste pożary oraz zniszczenia na wskutek najazdów (m. in. tatarskiego w 1502 roku). Po tym wydarzeniu mieszkańcy Dębicy na 14 lat zostali zwolnieni z wszelkich czynszów, danin, posług i prac, a także zezwolono im na wolny wyrąb budulca w lasach. Dużą konkurencję dla Dębicy stanowiły dwa prężne ośrodki w pobliżu — Pilzno i Ropczyce.

W okresie „potopu” szwedzkiego miasta regionu zostały praktycznie całkowicie zniszczone. Liczba ludności Dębicy w stosunku do stanu z końca XVI w. spadła aż siedmiokrotnie. Miasto odrodziło się u schyłku XVII w., a jednocześnie w połowie XVII w. została lokowana Nowa Dębica, która powstała wokół istniejącego już wcześniej kościoła św. Barbary. Wraz z powstaniem Nowej Dębicy nadeszło ożywienie gospodarcze. Na ten moment datowany jest też początek osadnictwa żydowskiego w mieście. Zniszczenia przyniosła natomiast wojna północna (1700–1709) – jeden z najtragiczniejszych okresów w dziejach miasta.

W 1772 r. Dębica, ówcześnie własność Radziwiłłów, znalazła się w Galicji, pod władzą zaborców austriackich, którzy pozbawili ją praw miejskich (aż do 1914 r.!). Miejscowość,  leżąca na terenie cyrkułu pilzneńskiego, a potem tarnowskiego, w 1816 r. przeszła w ręce Raczyńskich. W 1846 r. rejon Dębicy stał się areną krwawych wystąpień chłopów w trakcie rabacji galicyjskiej. Dębiczanie brali także aktywnie udział w powstaniu styczniowym.

W połowie XIX w. w mieście zaczęła stacjonować jednostka kawalerii austriackiej. Większe ożywienie gospodarcze nastąpiło w drugiej połowie XIX w., po oddaniu do użytku w 1856 r. linii kolejowej z Krakowa. Dwa lata później drogę żelazną wydłużono do Rzeszowa. W 1887 r. powstała również linia kolejowa do Rozwadowa (obecnie dzielnica Stalowej Woli) przez Mielec, dzięki czemu Dębica stała się węzłem kolejowym.

W XIX w. w Dębicy działał Sąd Powiatowy, urząd podatkowy, instytucje miejskie oraz urzędy, jak Agenda Wydziału Krajowego zajmująca się melioracją oraz zabezpieczaniem brzegów rzek. Funkcjonował także szpital dla ubogich. W 1907 r. wybudowano gimnazjum, uruchomiono bursę. W sprzyjającej atmosferze panującej w autonomicznej Galicji, rodziły się liczne inicjatywy społeczne, jak Dom „Sokoła”, Towarzystwo Mieszczańskie, Towarzystwo Kasynowe, Koło Towarzystwa Szkoły Ludowej. Życie kulturalne w dużej mierze skupiało się w budynku Sokoła – tam organizowano odczyty, komersy, seanse filmowe.

Działania na polu oświatowym, kulturalnym czy gospodarczym przerwał wybuch I wojny światowej. We wrześniu 1914 r. spora część ludności cywilnej opuściła miasto, uciekając przed wojskami rosyjskimi, które okupowały Dębicę przez kilka miesięcy, doprowadzając ją do ruiny.

Pierwsze lata w niepodległej Polsce stały się dla Dębicy czasem odbudowy zniszczeń wojennych. Dalszy los miasta był zależny od rozwoju gospodarczego. Pod koniec lat 30. Dębica znalazła się w obszarze Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP). Do miasta ściągnęli liczni inwestorzy z całego kraju. Dzięki swemu położeniu, dobrej komunikacji, węzłowi kolejowemu oraz łatwemu zaopatrzeniu w wodę z rzeki Wisłoki — Dębica przyciągała potencjalnych przedsiębiorców. W efekcie udało się otworzyć cztery duże zakłady, w tym fabrykę opon samochodowych. Dalszy rozwój inwestycji w COP powstrzymał wybuch II wojny światowej. W 1937 r. do Dębicy przeniesiono z Ropczyc siedzibę powiatu (województwo krakowskie).

W momencie wybuchu II wojny światowej Dębica stanowiła ważny punkt strategiczny. Już drugiego dnia wojny na miasto spadły pierwsze bomby; niemieckie odziały lądowe dotarły nad brzeg Wisłoki 7 września. Powiat dębicki okupant włączył do dystryktu krakowskiego Generalnego Gubernatorstwa. W czasie okupacji zginęły tysiące dębiczan, w tym 4 tys. Żydów z istniejącego do 1943 r. getta. W powiecie aktywnie działała konspiracja:  Związek Walki Zbrojnej–Armia Krajowa, Bataliony Chłopskie i Narodowe Siły Zbrojne. 23 sierpnia 1945 r. do Dębicy wkroczyła Armia Czerwona, a za nią siły NKWD, dokonujące deportacji do ZSRR członków organizacji niepodległościowych.

W okresie PRL dębiczanie po raz kolejny w dziejach przystąpili do odbudowy miasta (stanowiącego teraz ośrodek powiatu w województwie rzeszowskim), które stało się ważnym ośrodkiem przemysłu, głównie chemicznego, maszynowego i spożywczego. W latach 1975–1998 Dębica leżała w województwie tarnowskim, a obecnie wraz z przywróconym powiatem stanowi część województwa podkarpackiego.

Bibliografia

  • Bata A., Dębica i Ziemia Dębicka, Krosno 1997.
  • Dębica na archiwalnych fotografiach, Dębica 2000.
  • Dębica, zarys dziejów miasta i regionu, red. J. Buszko, F. Kiryk, Kraków 1995.
Drukuj