W średniowieczu w miejscu obecnego Dąbrówna znajdował się pruski gród, który na początku XIV w. zdobyli Krzyżacy. W 1319 r. zakonnicy wybudowali tu zamek, który miał status siedziby prokuratorii. W 1326 r. Dąbrówno uzyskało prawa miejskie, nadane przez komtura dzierzgońskiego Luthra von Braunschweig; lokujący oddał mu 60 włók ziemi. Już w 1325 r. zamek stał się siedzibą wójta krzyżackiego.

Rozwojowi miasta sprzyjało korzystne położenie przy szlaku handlowym z Gdańska i Elbląga na Mazowsze. Działały dwa młyny, przerabiające słód i zboże. W 1405 r. miasto spustoszył wielki pożar. W 1410 r. Dąbrówno zostało zdobyte i ponownie zniszczone przez wojska polsko-litewskie, które szły w stronę Grunwaldu. Podczas wojny trzynastoletniej wielokrotnie przechodziło z rąk do rąk, ostatecznie pozostało jednak przy zakonie krzyżackim. W XV w. funkcję sędziego ziemskiego pełnił tutaj Piotr Bażyński z Elgnowa, ojciec założycieli Związku Pruskiego Jana i Ścibora Bażyńskich. W 1520 r. zostało splądrowane.

Od 1525 r. Dąbrówno znajdowało się w granicach Prus Książęcych. Po podporządkowaniu Polsce miasto miało rangę siedziby starostwa, należącej do kolejnych rodów magnackich, w tym szczególnie długo do Fincków von Finckensteinów (1572–1831). W latach 1548–1564 osiedliła się tu grupa braci czeskich, wygnana z ojczyzny wskutek prześladowań religijnych. 

W 1578 r. znów nastąpił wielki pożar. W XVII w. było niszczone przez wojska szwedzkie, polsko-litewskie, a w XVIII w. – przez rosyjskie. Dotkliwy był zwłaszcza najazd tatarski w 1656 r., połączony z całkowitym spaleniem. Wskutek tylu zniszczeń Dąbrówno nie rozwinęło się nigdy w znaczący ośrodek miejski, choć pełniło pewne funkcje, znaczące dla regionu; w XVI–XVII w. działa szkoła miejska, do której uczęszczali późniejsi luterańscy pisarze religijni Jerzy Skrodzki i Fryderyk Mortzfeld.

Stanowiło natomiast lokalny ośrodek kultury polskiej, zarówno o obliczu protestanckim, jak i katolickim. Po Skrodzkim i Mortzfeldzie, w XVIII w. działali tu Habekrantowie; miejscowy pastor Krzysztof Haberkant był lektorem języka polskiego, tłumaczem i pisarzem, a jego syn Reinhold Haberkant – tłumaczem i poetą panegirycznym. Licząca ok. 200 osób wspólnota katolicka przez kilka stuleci, od reformacji aż do 1862 r., pozostawała ponoć bez jakiejkolwiek posługi ze strony duchowieństwa. Dopiero w 1863 r. powołano parafię katolicką, w której funkcję proboszcza na przełomie XIX i XX w. pełnił ks. Antoni Wolszlegier – w latach 1893–1898 poseł do parlamentu pruskiego, a w 1918 r. delegat na Polski Sejm Dzielnicowy w Poznaniu.

W XIX w. przebiegał tędy trakt bity Działdowo – Ostróda. Istniała stacja pocztowa i telegraficzna. Odbywały się cztery jarmarki w roku; na bydło, na konie oraz kramne. Dopiero w 1910 r. przeprowadzono przez miasteczko linię kolejową o znaczeniu lokalnym Samborowo – Turza Wielka, również tworzącą szlak komunikacyjny Działdowo – Ostróda.

Pod koniec sierpnia 1914 r. w okolicach miasta rozegrała się wielka pierwsza bitwa mazurska (bitwa pod Tannenbergiem), zakończona tryumfem Niemców nad Rosjanami. W 1939 r. było tutaj 1723 mieszkańców.

W 1945 r. miasto zostało zajęte przez Armię Radziecką. Zniszczeniu uległo wówczas aż 80% zabudowy, co spowodowało odebranie praw miejskich. Do dzisiaj nie zostały one odzyskane. Sowieci wywieźli także infrastrukturę linii kolejowej Samborowo – Turza Wielka, pozbawiając Dąbrówno podstawowego środka transportu.

Nota bibliograficzna

  • Dąbrówno, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1, red. F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1880, s. 944.
  • Mierzwa W., Miasteczko, Dąbrówno 2011.
Drukuj