Dąbrowa początkowo była niewielką wioską, w której w 1787 r. żyło 184 mieszkańców. Do 1828 r. nie wolno było Żydom osiedlać się w tej miejscowości. Zakaz wydany w 1816 r. przez Główną Dyrekcję Górniczą  miał uniemożliwić pracę zarobkową Żydom w powstających tam hutach i kopalniach.

Gdy na początku XIX w. nastąpił gwałtowny rozwój tutejszego przemysłu, Dąbrowa nie przekształciła się w miasto i nadal rozwijała się jako wieś. Żydzi jako mający zakaz uprawiania ziemi wciąż nie mogli tutaj mieszkać, jednak pomimo zakazów żydowscy robotnicy podejmowali pracę w tutejszym przemyśle i kopalniach. Tutejszy przemysł zaopatrywał się w towary w pobliskim Będzinie, gdzie handel i rzemiosło były zdominowane przez Żydów. W 1836 r. dwaj żydowscy kupcy z Będzina, Salomon Brauner i Michael Szapito [Szapiro?], otrzymali zezwolenie na handel w Dąbrowie. W 1841 r. władze zezwoliły będzińskim Żydom na otworzenie w Dąbrowie stałych straganów handlowych. W 1860 r. Frochtcwajg i Abel Stridel z Będzina założyli przy kopalni „Reden” sklep rzeźniczy. Żydowscy woźnice przywozili do Będzina węgiel z kopalni w Dąbrowie.

W sierpniu 1862 r. szewc z Będzina, Szmul Miodownik, otrzymał jako pierwszy Żyd pozwolenie na stałe osiedlenie się w Dąbrowie. W 1863 r. zamieszkali tutaj kupcy Jakob Majman (albo Najman) i Kopel Koszenowski, w 1866 r. – krawiec Szmul Grat, w 1867 r. – Izaak Miodownik, w 1868 r. – piekarz Mordechaj Lejb Miodownik oraz kupcy Tewel Lenner i Josef Magier, a w 1869 r. – kupiec Szlomo Parasol. W 1868 r. w Reden mieszkał woźnica Szymon Śliwka.

Gdy w latach 70. XX w. nastąpił rozwój tutejszego przemysłu, do Dąbrowy zaczęli napływać żydowscy specjaliści, kupcy, rzemieślnicy i robotnicy. W latach 1870–1880 w spisie ludności Dąbrowy pojawiają się nazwiska: Dystylier, Gutman, Jungster, Kipelberg, Magierowicz, Melinowicz, Rechnic, Rozencwajg, Siwek, Szterner, Sztorchajn, Szwajcer, Frochtcwajg i Bitrich. W latach 1880–1890 dołączają do nich: Blesem, Bugier, Brukner, Chamingman, Fersztenbeter, Frajlich, Futerko, Gitler, Gildbrom, Guterman, Lajtner, Londner, Majer Mitelman, Rajzer Rozmarin, Zygrajch, Tyszer i Cwiner. W latach 1890–1900: Baum, Bajtner, Burg, Brandys, Zajband, Cwilusz, Cigusz, Cafnik, Daub, Alberg, Ajzeman, Fricht, Fuks, Gerszfeld, Glajcer, Gorbas, Grosfeld, Grynbaum, Gutersztajn, Halperin, Jenowski, Skibic, Jutkewicz, Kanarek, Kilner, Kokotek, Kraus, Krajcer, Kerszner, Krzetoski, Kotlicki, Kozirowski, Landau, Lewkowicz, Liberman, Luksenburg, Laski, Majerowicz, Mirowski, Mirman, Nagar, Natan, Nower, Nusbaum, Potik, Prewo, Rajchman, Rozenblat, Rozencwajg, Rozenblum, Rozenfrych, Roszinik, Salomon, Glecberg, Stazgowski, Szlezinberg, Szpigelman, Sztubel, Szwarbach, Szwarcbaum, Tenenbaum, Wajszalc, Wisztad, Wit, Wisberg, Bibiora, Winer, Wilc, Zitelman i inni[1.1].

Wzrost liczby ludności żydowskiej był powodem powstania w 1870 r. nieformalnej gminy żydowskiej, która podlegała kahałowi w Olkuszu. Na przełomie lat 1874 i 1875 uporządkowano sprawy organizacyjne i wybrano przewodniczącego komitetu Dąbrowy. W 1875 r. utworzono dom modlitwy i przedstawiono władzom listę wiernych. Władze rosyjskie zezwoliły w 1877 r. na funkcjonowanie tylko jednego domu modlitwy, w kolonii Ksawera.

W 1870 r. na obszarze późniejszego miasta Dąbrowy żyły 192 rodziny żydowskie (823 osoby): w Starej Dąbrowie – 47 rodzin (226 osób), w Hucie Bankowej – 83 rodziny (302 osoby), w kolonii Reden – 56 rodzin (260 osób) i w kolonii Ksawera – 6 rodzin (35 osób). Większość z nich trudniła się drobnym handlem i rzemiosłem. Funkcjonowało 27 sklepów obuwniczych, 17 warsztatów krawieckich, 13 rzeźni, 8 druciarzy, 2 piekarzy, itp. Pod koniec XIX w. w Dąbrowie pojawił się pierwszy żydowski lekarz, księgowy i 3 przedsiębiorców.

Wzrost społeczności żydowskiej tworzył problemy, z których największym wydawała się odległość od kahałów w Olkuszu i Będzinie. Władze rosyjskie nieufnie przyglądały się funkcjonowaniu domu modlitwy i podejrzewały, że odbywają się tam nielegalne zebrania. W owym czasie w Dąbrowie istniały już cztery domy modlitwy. Jeden znajdował się w Starej Dąbrowie (prywatny dom Jakoba Majmana), drugi w kolonii Reden (dom Szlomo Miodownika), trzeci na Ksawerze (dom Szlomo Parasola), a czwarty w Hucie Bankowej (dom Berta Rechnica). W 1888 r. gubernator nakazał przeprowadzenie kontroli w domach modlitwy i opieczętował aron ha-kodesz. W 1902 r. w Starej Dąbrowie żyło 250 Żydów (60 rodzin).

W końcu dąbrowscy Żydzi otrzymali zezwolenie na założenie własnej gminy. 16 września 1910 r. powstał dozór bożniczy, obejmujący swym zasięgiem Starą Dąbrowę, Hutę Bankową, Reden i Gołonóg. Został wybrany komitet zarządzający domem modlitwy, w skład którego weszli: Dawid Nower, Szlomo Rechnic i Jakob Gliksman. Rabinem został rabin Mosze Aaron Lewi, który od 1908 r. mieszkał w Będzinie i od tej pory regularnie przyjeżdżał do Dąbrowy. Przeciwstawił się temu rabin Graubart z Będzina, który również pragnął zostać rabinem Dąbrowy. W sporze interweniowali rabini z Łodzi i Kromołowa. Ostatecznie 20.06.1911 r. większością głosów rabinem Dąbrowy został wybrany rabin Lewi i pełnił swoje obowiązki przez 20 lat. Komitet ściągał składki od członków społeczności, która w 1911 r. liczyła 2329 Żydów (w 1912 r. było 313 rodzin). W 1914 r. budżet gminy wyznaniowej w Dąbrowie wynosił 1500 rubli, które wykorzystywano na opłacenie rabina, nauczyciela, księgowego i utrzymanie biura. W latach 1912–1916 wybudowano synagogę przy ul. Miejskiej.

Podczas I wojny światowej austriackie władze okupacyjne przystąpiły do modernizacji tutejszych zacofanych kopalń węgla kamiennego. Wykorzystano do tego wykształconych Żydów. Od 1915 r. Henoch Rechnic zarządzał kopalnią „Karol”. Wprowadził wiele unowocześnień, zmieniając system transportu węgla i wprowadzając nowoczesne maszyny górnicze. Dzięki temu wydobycie kopalni wzrosło z 5 tys. t w 1915 r. do 18 tys. t w 1917 r. i 50 tys. t w 1923 roku. Kopalnia zatrudniała około 200 pracowników.

Austriackie władze okupacyjne nadały w 1916 r. Dąbrowie prawa miejskie. Austriacy zezwolili Żydom na utrzymywanie domu modlitwy i wybór komitetu, w skład którego weszli: Mordechaj Lejb Miodownik, Izaak Majer Nusbaum i Lejbl Strzegowski. W 1916 r. ukończono budowę synagogi przy ul. Okrzei.

Dąbrowscy Żydzi wzięli udział w 1917 r. w pierwszych wyborach do Rady Miejskiej, w której uzyskali cztery miejsca. Radnymi zostali Aron Zilberszlag, Szlomo Rechnic, Joachim Eliezer Rechnic i Stanisław Kawe. Na pierwszym posiedzeniu Rady 27.11.1917 r. Stanisław Kawe odczytał deklarację zamiaru współdziałania żydowskich członków Rady na zasadzie równości dla dobra miasta. Opowiedział się za poprawą warunków sanitarnych, wspieraniem kultury i dalszym rozwojem gospodarczym miasta. Powiedział: „Naszym mottem będzie: współpraca na demokratycznych podstawach, i będziemy domagać się uznawania praw wszystkich obywateli niezależnie od religii i przekonań”.

Po I wojnie światowej Dąbrowa Górnicza znalazła się w granicach II Rzeczypospolitej. Żydzi wzięli udział w pierwszych demokratycznych wyborach do Rady Miejskiej Dąbrowy, które odbyły się w 1919 roku. Uzyskali wówczas 10 miejsc (najlepszy wynik w historii). Na pierwszym posiedzeniu Rady w imieniu wszystkich żydowskich mieszkańców przemówił Aron Zilberszlag; zapowiedział zwiększenie ilości szkół prywatnych i poprawę żydowskiej edukacji.

W 1921 r. w Dąbrowie Górniczej mieszkało 4304 Żydów (2068 mężczyzn i 2236 kobiet), stanowiąc 10,8% ogółu mieszkańców. Na czele zarządu gminy żydowskiej stał Herszel Tuwia Liberman. W owym czasie w Dąbrowie działały dwie szkoły żydowskie.

W wyborach do Rady Miasta w 1925 r. Żydzi uzyskali 4 miejsca. Do wyborów 1928 r. Żydzi wystawili listy pięciu odrębnych stronnictw politycznych. Narodowy Blok Żydowski uzyskał 571 głosów (2 mandaty), ugrupowanie handlowców – 527 głosów (1 mandat), Poalej Syjon – 211 głosów, Poalej Syjon-Lewica – 187 głosów i Bund – 128 głosów. Liczby te odzwierciedlają sympatie polityczne żydowskich mieszkańców Dąbrowy.

W 1931 r. w mieście żyło 5150 Żydów, stanowiąc 14% ogółu mieszkańców. Dużą część mieszkańców Dąbrowy stanowili chasydzi. W mieście było wiele małych sal modlitw, w których zbierali się zwolennicy poszczególnych cadyków (z Radomska, Kromołowa, Aleksandrowa  i Góry Kalwarii).

Żydzi brali udział w miejscowym życiu przemysłowym. W 1920 r. bracia Kleinowie założyli fabrykę wyrobów z drutu, pod nazwą Zakład Wyrobów Metalowych. W latach 1927–1931 Jechiel Rechnic prowadził sprzedaż węgla kopalni „Maksymilian 1” i jednocześnie był pisarzem w kopalni „Maksymilian 2”; od 1935 r. zarządzał kopalnią „Helena”. Angażowanie się Żydów w górnictwo wywoływało niepokój i doprowadziło do konfliktów, w wyniku których w 1934 r. Henoch Rechnic był zmuszony zamknąć kopalnię „Karol”, a  jego syn Jechiel Rechnic musiał zrezygnować z zarządzania kopalniami „Maksymilian”. W 1937 r. musiał on zamknąć także kopalnię „Helena”. Podjął jednak wydobycie węgla w kopalni „Szopienice” koło Katowic.

Z powodu wzrostu antysemickich nastrojów w latach trzydziestych XX w. stopniowo malało zaangażowanie Żydów w życiu politycznym miasta. W wyborach do Rady Miasta w 1934 r. zdobyli 1 mandat, a w 1939 r. – 2 mandaty.

Po wybuchu II wojny światowej, już 03.09.1939 r. Dąbrowa Górnicza została zajęta przez wojska niemieckie. Żydom nakazano noszenie opaski z napisem „Jude” (którą w 1941 r. zastąpiono gwiazdą Dawida). Władze niemieckie włączyły Dąbrowę w skład prowincji górnośląskiej. Na początku 1940 r. Niemcy rozpoczęli akcję wysiedlania Żydów z głównych ulic miasta: 3 Maja i Sobieskiego. Prawie równocześnie powołali dąbrowski Judenrat, podporządkowany Centralnej Żydowskiej Radzie Starszych Wschodniego Górnego Śląska w Sosnowcu. W październiku 1940 r. przewodniczącym dąbrowskiego Judenratu był Samuel Mitelman. Na dzień 01.10.1940 r. w Dąbrowie mieszkało 5296 Żydów.

Od października 1940 r. przymusową pracę dąbrowskich Żydów organizował Specjalny Pełnomocnik Reichsfuehrera SS i Szef Niemieckiej Policji ds. Zatrudniania Obcych Narodowości na Górnym Śląsku, Albrecht Schmelt. Do organizowania i grupowania kontyngentów robotników żydowskich zorganizowano Wydział Pracy Przymusowej, na czele którego do połowy 1941 r. stał Majer Brzeski. Kontyngenty młodych Żydów były następnie kierowane transportami do obozów pracy przymusowej w rejencji katowickiej i opolskiej. Następnie władze okupacyjne nakazały utworzenie żydowskiego urzędu „organizacji Schmelt”, której zadaniem było dostarczanie żydowskich robotników do pracy w zakładach w Niemczech (pracowali za wyżywienie).

Od listopada 1940 r. Niemcy rozpoczęli tworzenie dzielnicy żydowskiej w Dąbrowie. Znajdowała się w rejonie ulic Chopina, Polnej, Barlickiego oraz części Łukasińskiego i Okrzei. Z uwagi na wykorzystywanie ludności żydowskiej jako taniej siły roboczej, bardzo długo nie tworzono zamkniętego getta. Zamknięto je dopiero na początku 1943 roku.

Pod koniec 1940 r. z Dąbrowy wywieziono kilkuset młodych żydowskich robotników do obozów pracy przymusowej w Niemczech. Na początku kwietnia 1941 r. kolejną grupę robotników wysłano do obozu pracy w Oświęcimiu. Jedynym sposobem uniknięcia wywózki było znalezienie zatrudnienia w warsztatach pracy, jednak na terenie Dąbrowy znajdowało się niewiele takich miejsc: szop Rosnera, warsztat Brauna i firma szewska braci Kalisz.

W marcu 1941 r. w Dąbrowie mieszkało 8888 Żydów, ale w wyniku przesiedlenia Żydów z Oświęcimia ich liczba wzrosła do 9234 osób. Następnie w dniu 19.04.1941 r. do dzielnicy żydowskiej w Dąbrowie przesiedlono około 160 Żydów z Zagórza, wiosną 1942 r. – około 130 Żydów z Gołonoga i 18.05.1942 r. – około 340 Żydów z Ząbkowic. W ten sposób dąbrowskie getto zaczęło pełnić funkcję getta przejściowego w drodze do komór gazowych niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau.

W dniu 12.05.1942 r. w ramach przeprowadzanej przez Niemców wielkiej akcji wysiedleńczej w Zagłębiu, okupanci przeprowadzili pierwszą selekcję i wysłali transport 630 dąbrowskich Żydów do obozu Auschwitz-Birkenau. W pierwszych dniach sierpnia 1942 r. Niemcy wezwali poprzez obwieszczenia Żydów do ostemplowania dowodów osobistych. W ten sposób przeprowadzili rejestrację osób zdolnych do pracy. W związku z tym, w dniu 8 sierpnia, większość Żydów zgromadziła się z rodzinami w wyznaczonym miejscu. Niemcy wykorzystali to, aby przeprowadzić selekcję. Z Dąbrowy wywieziono wówczas około 1,5 tys. Żydów do Auschwitz-Birkenau.

Pozostali w Dąbrowie Żydzi byli od 1942 r. zatrudnieni w zakładach zbrojeniowych. Pracujący tam robotnicy opuszczali teren dzielnicy żydowskiej za specjalnymi przepustkami i pod nadzorem niemieckiej policji. Z początkiem 1943 r., Niemcy zamknęli getto w Dąbrowie. Objęło ono ulice: Chopina, Miejską, Polną, część Łukasińskiego i część Okrzei. Całość terenu getta otoczono wysokim płotem z drutami kolczastymi.

26 czerwca 1943 r. Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji getta w Dąbrowie, przenosząc wszystkich Żydów do getta w Środuli (obecnie dzielnica Sosnowca), a następnie jesienią wywieźli około 5,5 tys. Żydów dąbrowskich i 2 tys. strzemieszyckich do Auschwitz-Birkenau.

Na przełomie stycznia i lutego 1945 r., po zajęciu miasta przez wojska sowieckie, do Zagłębia Dąbrowskiego zaczęli napływać Żydzi. Część z nich była dawnymi mieszkańcami Dąbrowy, którzy wracali z niemieckich obozów i usiłowali powrócić do swoich domów. Niektórzy wychodzili z ukrycia z tzw. strony aryjskiej na terenie Zagłębia. Od kwietnia 1945 r. dołączyli do nich repatrianci narodowości żydowskiej z ZSRS (w większości z obecnego Kazachstanu i Uzbekistanu).

W 1945 r. powstał Wojewódzki Komitet Żydowski w Katowicach, posiadający początkowo siedzibę w Sosnowcu, któremu m.in. podlegał Okręgowy Komitet Żydowski w Dąbrowie Górniczej. W ramach Okręgowego Komitetu zorganizowano referaty opieki społecznej, kultury i inne. Trudne warunki bytowe Żydów spowodowały, że dąbrowski Komitet udzielał wsparcia finansowego nowo powstałym spółdzielniom pracy, dając zatrudnienie bezrobotnym. Organizowano także stołówki pracownicze. W 1945 r. w Dąbrowie Górniczej powstało żydowskie zrzeszenie religijne.

Większość przebywających w Dąbrowie Górniczej Żydów traktowała swój pobyt w Zagłębiu Dąbrowskim jako miejsce krótkiego postoju w drodze na Zachód lub do Palestyny. Tendencje te wzrosły po pogromie kieleckim i kilku antysemickich incydentach w Zagłębiu. Jeszcze w 1946 r. Dąbrowę Górniczą zamieszkiwało 52 Żydów. W 1947 r. ostatnie grupy wyemigrowały z kraju.

Bibliografia

  • Jaworski W., Legalne życie społeczne Żydów w Zagłębiu Dąbrowskim do 1914 r. [online:] http://wst.kei.pl/download/001/V.pdf [dostęp: 27.08.2019].
  • Jaworski W., Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim. Zarys dziejów, Sosnowiec 2006.
  • Namysło A., Zanim nadeszła Zagłada... Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim w okresie okupacji niemieckiej, Sosnowiec 2008.
  • Sefer Kehilat Jehudei Dabrowa Gornicza we-hurbana, red. Gelbart i in., Tel Awiw 1971.
  • Starościak W., Żydzi w Dąbrowie Górniczej, Dąbrowa Górnicza 1995.
  • Urbański K., Almanach gmin żydowskich województwa kieleckiego w latach 1918–1939, Kielce 2007.
  • Woźniczka Z., Powojenne dzieje Żydów w Polsce i ich wpływ na losy społeczności żydowskiej w Zagłębiu Dąbrowskim, [w:] Z dziejów Żydów w Zagłębiu Dąbrowskim, Sosnowiec 2006.
  • Zomba J., Dąbrowa Górnicza’s Jewry up until 1939, JewishGen [online:] https://www.jewishgen.org/yizkor/dabrowa/dab033.html [dostęp: 27.08.2019].
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Gelbart N., Memorial book of Dombrawa Gornitza, Tel Aviv 1971, ss. 34–35.