Wielka Synagoga w Gdańsku została zbudowana w latach 1885–1887. Znajdowała się przy ul. Ujeżdżalnia (dziś Bogusławskiego). Była to synagoga reformowana, tzw. postępowa.

Synagogę wzniesiono na planie wydłużonego prostokąta w stylu neorenesansowym. Budynek od strony zachodniej wieńczyła potężna kopuła z latarnią i dwie wieże ze stylowymi hełmami. Po bokach przedsionka znajdowały sie dwie mniejsze wieże schodowe, również z baniastymi hełmami. Na iglicach wszystkich hełmów umieszczono ażurowe Gwiazdy Dawida. Na ścianie frontowej znajdowało się duże witrażowe okno, również z ażurową Gwiazdą Dawida. Od strony zachodniej zbudowano galerię, na której mogło się pomieścić ok. 300 osób.

Wielka sala modlitw umieszczona została centralnie pod kopułą synagogi. Znajdowały się tam dwa rzędy ławek dla 1600 osób. Ściany i sklepienia były bogato zdobione motywami roślinnymi, geometrycznymi oraz wersetami z Biblii. Wnętrze posiadało sklepienie żaglowe. W synagodze znajdowała się bima z rzeżbioną balustradą i pięcioramiennymi świecznikami. Umeblowanie stanowiły ławy podobne do kościelnych. Za aron ha-kodesz znajdowało się podwyższenie dla chóru oraz organy. Z czasem wnętrze wyposażono w ogrzewanie i oświetlenie elektryczne.

Otwarcia Wielkiej Synagogi dokonał 15  listopada 1887 r. rabin Kossman Werner.

Wielka Synagoga w Gdańsku słynęła z oprawy muzycznej nabożeństw. Ważną rolę odegrał w tej mierze Moritz Friedleander, dyrygent chóru, który stworzył antologię muzyczną, tworzącą podstawę specyficznej liturgii gdańskiej. Ogromny wpływ na wyjątkowość muzyki synagogalnej w Gdańsku wywarł również kantor Jacob Meisel (1906–1936). Był także kompozytorem, zostawił po sobie wiele utworów na głos i organy, które zostały włączone do kanonu liturgicznego Wielkiej Synagogi. W synagodze wielokrotnie gościli również najwybitniejsi kantorzy okresu międzywojennego, m. in. Mosze Kusewicki i Gerszon Sirota z Warszawy oraz Karl Neumann z Berlina. Odbywały się regularnie koncerty chóru synagogalnego (z czasem również chórów zapraszanych z Niemiec), koncerty muzyki świeckiej, a także występy teatralne (przede wszystkim o tematyce religijnej) i wykłady wybitnych uczonych, w tym prof. Majera Bałabana, prof. Martina Bubera, rabinów z Berlina. W sali ślubów znajdowała się kolekcja judaików Lessera Giełdzińskiego, który przekazał ją 1904 roku.

Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej Żydzi masowo uciekali z Gdańska przed terrorem hitlerowskim. Emigracja trwająca od 1933 r., nasiliła po 1937 roku. Na mocy umowy z prezydentem miasta gmina żydowska wzięła na siebie trud przygotowania grupowego i szybkiego wychodźstwa. Należało jednak zdobyć środki finansowe na ten cel. Podjęto wówczas dramatyczną decyzję o sprzedaży Senatowi placów, należących do gminy, na których znajdowały się synagogi i cmentarze. Podpisanie formalnej umowy nastąpiło 8 stycznia 1939 r., a uzyskane pieniądze przeznaczono na cele emigracyjne. Gmina uzyskała zgodę na sprzedaż lub wywiezienie z Gdańska części majątku ruchomego. W ten sposób archiwum z Wielkiej Synagogi wywieziono do Jerozolimy, a przedmioty sakralne i kolekcję judaików (m. in. zbiór Giełdzińskiego) do Nowego Jorku. Dziś znajdują się Muzeum Żydowskim w Nowym Jorku.

Władze hitlerowskie już w październiku 1938 r. planowały wyburzenie Wielkiej Synagogi w związku z kompleksową przebudowę śródmieścia dla usprawnienia komunikacji. Choć początkowo brano pod uwagę wykorzystanie budynku do innych celów (m.in. szkolne sale gimnastyczne), z poufnych pism wynika, że góra wzięła chęć usunięcia z krajobrazu miasta „żydowskich elementów”. W szabas 15 kwietnia 1939 r. odprawiono w Wielkiej Synagodze ostatnie nabożeństwo, które poprowadził przewodniczący gminy dr Curt Itzig. 2 maja 1939 r. nazistowskie władze przystąpiły do rozbiórki gmachu. Na parkanach zabezpieczających teren umieszczono transparent z napisem „Przybądź kochany maju i uwolnij nas od Żydów”.

 

Bibliografia

  • Berendt G., Żydzi na terenie Wolnego Miasta Gdańska w latach 19201945 (Działalność kulturalna, polityczna i socjalna), Gdańsk 1997.
  • Domańska H., Kamienne Drzewo Płaczu. Gminy żydowskie województwa gdańskiego, ich dzieje i zabytki, Gdańsk 1991.
Drukuj