Z wielkim żalem zawiadamiamy, że 25 kwietnia 2018 r., w wieku 101 lat zmarł Henryk Prajs – ostatni Żyd z Góry Kalwarii, kawalerzysta, jeden z ostatnich szwoleżerów przedwojennego Wojska Polskiego.

Henryk Prajs urodził się w 30 grudnia 1916 r. w Górze Kalwarii, w ubogiej rodzinie żydowskiej, jako Awrum (Abraham) Prajs, dziecko Dawida i Gitl z Messingów. Po wczesnej śmierci ojca (1918) wychowywał go stryj Jankiel. Od strony matki był wnukiem radnego miejskiego Izraela Messinga. W młodości działał w organizacjach syjonistycznych, a utrzymywał się jako terminator w miejscowych zakładach krawieckich i kaletniczych, zarówno polskich, jak i żydowskich.

W 1937 r. podjął służbę w Wojsku Polskim, w 3. Pułku Szwoleżerów Mazowieckich im. Pułkownika Jana Kozietulskiego w Suwałkach. Były to przełomowe momenty jego życia, jak sam twierdził – „najlepsze dwa lata mojego życia”. Szczególna nostalgia do okresu spędzonego w Wojsku Polskim wiązała się z szacunkiem, jakim darzono go – Żyda, w macierzystej jednostce. Otrzymywał diety na koszerną żywność, dowódcy mawiali: „Jest wierzący, to będzie dobrym żołnierzem”. Dosłużył się stopnia kaprala (jako kombatant otrzymał awans na porucznika). Walczył w kampanii wrześniowej do bitwy pod Olszewem (13–14 września 1939), w której został poważnie ranny w głowę; bił się aż do utraty przytomności. 

Został wzięty do niewoli przez Sowietów. Ciężko ranny, pojmany, walczył o życie. Po zwolnieniu powrócił do rodzinnego miasta, pod okupację niemiecką. Niebawem wraz z całą rodziną trafił do getta.

Za namową matki Henryk Prajs podjął udaną ucieczkę z getta. Schronienia udzieliła mu chłopska rodzina Pokorskich z Rozniszewa – wsi oddalonej o 7 km od Góry Kalwarii. Do końca okupacji niemieckiej ukrywał się pod przybranym nazwiskiem Feliks Żołądek, posiadał też metrykę chrztu, zdobytą przed przedwojenną sąsiadkę Wasilewską. W czasie Zagłady stracił bliskich i wielu przyjaciół.

W 1945 r. powrócił do Góry Kalwarii, gdzie uczył się w technikum ogrodniczym. Był członkiem powojennego Komitetu Żydowskiego w mieście. Do 1968 r. pełnił funkcję ławnika. Zainicjował szereg działań na rzecz zachowania ocalałych okruchów żydowskiego świata. Przyczynił się do ogrodzenia miejscowego cmentarza żydowskiego, brał czynny udział w praktykach tzw. Kongregacji Wyznaniowej – namiastce żydowskiej wspólnoty religijnej.

Jako ostatni żyjący żołnierz 3. Pułku Szwoleżerów Mazowieckich, jeszcze w XXI w. Prajs angażował się w popularyzację tradycji polskiej kawalerii. Był aktywnym członkiem Honorowego Szwadronu Trzeciego Pułku Szwoleżerów.

Henryk Prajs przyczynił się do wzbogacenia zbiorów Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Przekazał naszej placówce spisane przez siebie dzieje Żydów Góry Kalwarii, zawierające szczególnie cenny opis życia społeczności żydowskiej przed Zagładą. Unikatowy tekst, zapisany w języku jidysz na 10 kartach, został ukryty pod strzechą w stodole. Autor wrócił po niego dopiero w 1948 roku. Przekazanie zabytku na rzecz Muzeum odbyło się w sierpniu 2014 roku.

Pogrzeb Henryka Prajsa odbędzie się w niedzielę, 29.04.2018 r., o godz. 12.00, na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie.

Rodzinie i bliskim przekazujemy wyrazy głębokiego współczucia.

Niech dusza Jego związana będzie w węzeł życia!

Zespół Wirtualnego Sztetla

Drukuj