Wielu grudziądzkich Żydów uczestniczyło w procesie rozwoju lokalnej bankowości i industrializacji. Aron Bohn w 1824 r. założył „Dom Bankowy“. Kilka dekad później, w 1865 r. firmę kredystowę S. Salomon. Dużym zakładem była także uruchomiona w 1862 r. Odlewnia Żelaza i Emaliernia Herzfeld-Victorius. Żydowscy akcjonariusze sfinansowali utworzenie fabryki maszyn rolniczych. Większość grudziądzkich Żydów zajmowała się handlem i rzemiosłem. Ich firmy i mieszkania znajdowały się w najstarszej części miasta przy ulicach: Toruńskiej, 3 Maja (nazywano ją grudziądzkimi Nalewkami), Placu 23 Stycznia, Starej, Długiej, Groblowej, Szewskiej, Klasztornej, Wybickiego, Mickiewicza, Sienkiewicza, Starym Rynku. W wyniku ożywionej emigracji trwającej od trzeciego kwartału XIX w. stopniowo malał udział Żydów w życiu gospodarczym. Wielu emigrujących po 1920 r. Żydów sprzedawała swoje przedsiębiorstwa. Część z nich, głównie mniejszych, odkupili napływający do miasta Żydzi z centralnej i południowej Polski. Cieszyły się uznaniem wielu uboższych konsumentów, mimo że oferowane wyroby były gorszej jakości. Ponadto kilku Żydów prowadziło duże sklepy i składy np. „Bazar” – F. Hermes (posiadał także dwa składy obuwia przy ul. Wybickiego i Placu 23 Stycznia), „Bławat Łódzki” (ul. 3 Maja) – Jakub Bzura (posiadał także sklep z tanią odzieżą przy Starym Rynku), „Dom Konfekcyjny” (ul. Długa) i „Salon Mody” (ul. Stary Rynek) – W. Szmechel, „Towarzystwo Konfekcyjne” (ul. Stara) – Kiewie, Rosenbaum i Koliwer, „Dom Towarowy” (ul. Wybickiego) – R. Halberstadt, Sklep i hurt bławatów „Odzież” (ul. Toruńska) – W. Kornfeld, sklep i hurt bławatów (ul. Toruńska) – I. Altman, „Tanie Źródło” – P. Chliwner, „Źródło Taniości” – A. Płachta (posiadał dwa inne sklepy przy ul. 3 Maja), „Tani Zakup” (Stary Rynek) – A. Schwarz”, „Conrad” (ul. 3 Maja) – M. Horowicz i G. Rojzman, „Firma A. E. Eitelberg” (ul. Sportowa), „Warszawski Skład Łóżek” – Jakuba Rosenberga, sklep z konfekcją i bławatami – „Bracia Jakoby” (Stary Rynek), sklep J. Szydłowskiego i Wejsmana, „Salon Mód” – J. Wozetki, „Własna Praca” – I. Lichtensteina. Żydowscy kupcy zmonopolizowali handle tapetami, linoleum, składy żelaza, wyrobów żelaznych, części samochodowych. Wśród hurtowników można wymienić:

  • J. Rosenberga (hurtownia skóry, ul. Plac 23 Stycznia)
  • C. Jacoba, M. Lieberta, A. Fingla, I. Płonika (skład futer i wyrobów skórzanych, ul. Stara)
  • J. Liebelta (magazyn kapeluszy, ul. Szewska, skład futer, ul. Stary Rynek)
  • Trzosa i Płomyka (skład towarów krótkich, ul. Szewska)
  • P. Chliwnera, L. Banka, A. Temersohna (skład towarów krótkich, ul. Klasztorna)
  • Rodzina Israelewiczów (składy towarów powroźniczych, juchtowych, porcelany, kryształów i wyrobów ze szkła, ul. Wybickiego)
  • F. Hermesa, S. Sempolińskiego, J. Płotnika (składy różnego asortymentu, ul. Szewska)
  • braci Nobel (skład kawy)
  • F. Hermesa (skład obuwia)
  • Grunwalda i spółkę (skład artykułów dla mężczyzn)
  • M. Szmalca (skład mebli)
  • Padrona i Kurzawę (skup oraz eksport i import: wełny, zboża, ziemiopłodów, bydła)
  • M. Markowicza, W. Główkę (skup oraz eksport i import: zboża, ziemiopłodów, bydła)
  • Restaurację prowadzili: J. Szydłowski, W. Główka.

W branży przemysłowej swoją obecność zaznaczyli: bracia S. i F. Halperinowie oraz A. Desert. Założyli w 1923 r. największą w mieście fabrykę obuwia gumowego, które wcześniej sprowadzano z Rosji i Szwecji. Z czasem rozpoczęto produkcję rękawic chirurgicznych, opon samochodowych, węży gumowych. Od 1927 r. zakład funkcjonował jako spółka akcyjna. Miał filie w Malborku, Wąbrzeźnie, Warszawie. Wiele wyrobów eksportowano m.in. do Rumunii, Danii, Austrii, Łotwy, Gdańska. Dysponowano składami konfekcyjnymi m.in. w Berlinie, Bukareszcie, Kopenhadze, Wiedniu, Rydze, Krakowie, Gdańsku, Łodzi, Lwowie, Wilnie, Grodnie, Baranowiczach. W latach największej prosperity (1927–1929) zatrudniano 5200 osób. Wkrótce bracia Halperinowie wspólnie z kierownikiem działu handlowego J. Belouscem znaleźli się w areszcie. Na fabrykę nałożono karę skarbową w wysokości 20 mln zł i na trzy lata wprowadzono nadzór sądowy. Sprawował go także Żyd – lidzki przemysłowiec, fabrykant obuwia gumowego „Arial” – S. Mełup. Z czasem w latach trzydziestych fabryką zarządzał Z. Guttman. Mimo rozlicznych trudności, choć na znacznie mniejszą skalę, fabryka działała do wybuchu wojny. W 1933 r. zatrudniała 1200 osób.

W okresie międzywojennym (1920–1939) dużym zakładem była Odlewnia Żelaza i Emaliernia Herzfeld-Victorius. Dawała zatrudnienie przed wielkim kryzysem gospodarczym (1929/30–1935) – 1450 osób, a w trakcie jego trwania 442. Także Spółka Akcyjna Zjednoczonych Maszyn Rolniczych „Unia” (A.Ventzki, Blumwe i Syn, R. Peters) zaliczała się do największych w Grudziądzu firm. W sezonie pracowało w niej 1000 osób. Grudziądzcy Żydzi – Sommerfeldowie byli właścicielami największej w Polsce filii fabryki pianin. Dodatkowo E. Sommerfeld posiadał fabrykę mebli. Inny członek gminy żydowskiej M. Mache był właścicielem drukarni. W 1931 r. Żyd założył fabrykę mydła „Rekord”. Wśród rzemieślników w okresie międzywojennym samodzielne warsztaty malarskie prowadziło 2–3 Żydów, 2 stolarzy, 2 lutników, 3 kapeluszników, 8–10 krawców, 2 kuśnierzy, 2 złotników, 2 zegarmistrzów, 4 piekarzy, 5 rzeźników, 10 szewców, 2–4 cholewkarzy, 4 garncarzy, 6–8 fryzjerów. Większość zakładów prezentowała branże: skórzaną, spożywczą i tzw. przemysł lekki[1.1].

         

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Waszkiewicz Z., Żydzi w Grudziądzu (1920–1939), [w:] Emancypacja-asymilacja-antysemityzm. Żydzi na Pomorzu w XIX i XX w., red. Z. H. Nowak, Toruń 1992, ss. 91–106.; Alabrudzińska E., Gmina Wyznaniowa Żydowska w Grudziądzu w latach 1920–1939, [w:] Gminy Wyznaniowe Żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (19201939), red. J. Sziling, Toruń 1995, ss. 75–93.