Początki grodu warownego na obszarach dzisiejeszego Grudziądza sięgają X wieku. Najstarsze wzmianki o nim pochodzą z 1065 roku. Gród w 1207 r. znalazł się we władaniu Konrada Mazowieckiego, który w 1218 r. nadał go biskupowi Chrystianowi wraz z całą Ziemią Chełmińską. W 1231 r. miasto opanowali Krzyżacy. W 1299 r. ukończono budowę zamku, przy którym lokowano miasto. Mistrz krajowy Meinhard z Querfurtu 18 czerwca 1291 r. nadał mu prawa miejskie odmiany chełmińskiej.

Miasto kilkukrotnie ulegało częściowemu zniszczeniu w wyniku najazdów książąt pomorskich (1242, 1244), Prusów i Litwinów (1278–1281). W Grudziądzu ulokowano siedzibę komtura. W XIV w. miasto zostało obwarowane potężnym, podwójnym murem z 10 wieżami i 4 warownymi bramami. Wzdłuż części murów wykopano fosy.

Korzystając z dogodnego położenia nad spławną Wisłą, Grudziądz stał się ważnym ośrodkiem handlu zbożem. Z 1365 r. pochodzą pierwsze wzmianki, informujące o istnieniu dużych spichlerzy nad Wisłą. Mieszczanie korzystali z licznych przywilejów, wystawianych przez kolejnych mistrzów krzyżackich. Zezwalano w nich m.in. na prowadzenie handlu suknem i szalami, mięsem, butami, starzyzną. Z czasem poszerzono granice miasta, zbudowano łaźnię, zlikwidowano dom kupiecki, uruchomiono w ratuszu wyszynk piwa. W 1386 r. przystapiono do budowy kanału doprowadzającego wodę oraz drewnianych wodociągów. W 1400 r. pozwolono na prowadzenie 20 jatek rzeźnickich. Pomyślnie rozwijało się także rzemiosło.

W 1440 r. rajcy miejscy przystąpili do antykrzyżackiego Związku Pruskiego. W 1454 r., w poczatkach wojny trzynastoletniej, mieszczanie opanowali zamek, który obsadzono polską załogą. W 1466 r. Grudziądz znalazł się w granicach Polski. W XVI w. stał się, obok Malborka, drugim miastem, w którym zbierał się sejm pruski oraz sejmik generalny. Obradowano w kościele św. Mikołaja lub ratuszu. W latach 1526–1772 w Grudziądzu odbyło się 170 sejmików generalnych. Od 1454 r. na zamku urzędował starosta. Miasto wieloktrotnie odwiedzali polscy królowie m.in.: Kazimierz Jagiellończyk, Zygmunt August, Stefan Batory, Zygmunt III Waza, Władysław IV, Jan III Sobieski. W czasie wojny polsko-szwedzkiej (1655–1660) zamek grudziądzki był kwaterą główną Karola Gustawa. W 1711 r. mieszkał w nim Piotr I, cesarz Rosji. Od XVI do XVIII w. dalszy rozwój miasta utrudniały wojny, zarazy, powodzie, pożary, jak i sąsiedztwo prężnie rozwijających się miast ościennych, zwłaszcza Torunia.

Po przejściu w 1772 r. pod zabór pruski, Grudziądz nabrał charakteru miasta garnizonowego, za sprawą wybudowanej w latach 1776–1788 potężnej twierdzy. Schronił się w niej, po przegranej z Napoleonem bitwie pod Jeną w 1806 r., król pruski Fryderyk Wilhelm III. Jednak samo miasto wegetowało w wyniku upadku handlu wiślanego. Dodatkowe zniszczenia przyniosło pięciomiesięczne obleżęnie przez Francuzów w latach 1806–1807.

Ożywienie gospodarcze nadeszło dopiero w drugiej połowie XIX wieku. Znacznie powiększono granice miasta, a wraz z rozwojem terytorialnym zaczęły powstawać nowe dzielnice mieszkaniowe, które połączono ze starą częścią kilkoma nowymi mostami. Powstał port rzeczny oraz duże zakłady przemysłowe: odlewnia i emaliernia żelaza Herzfeld-Victorius, fabryka maszyn i narzędzi rolniczych Ventzkiego, browar Kuntersztyn, browar Carla Genikego, fabryka likierów i soków Hermana Hontzera oraz pierwsze instytucje bankowe i kredytowe. Miasto otrzymało połączenia kolejowe z Toruniem, Jabłonowem Pomorskim, Bydgoszczą, Tczewem, Królewcem, Laskowicami, Chełmżą. W latach 1876–1878 wybudowano most przez Wisłę. Nadal rozbudowywano miejscowy garnizon wojskowy i twierdzę. 

Miasto odgrywało istotną rolę kulturotwórczą, zwłaszcza dla będącej tu w mniejszości ludności polskiej. Od 1894 r. wydawano w języku polskim „Gazetę Grudziądzką”, docierającą do Polaków mieszkających we wszystkich większych miejscowościach zaboru pruskiego (niemieckiego).

W 1920 r. Grudziądz znalazł się granicach Polski. Pozycja miasta opierała się na przemyśle oraz roli centrum szkolenia Wojska Polskiego. W 1921 r. utworzono pierwszą w Polsce Szkołę Pilotów. W 1927 r. przeniesiono ją do Dęblina. W jej miejscu utworzono Lotniczą Szkołę Strzelania i Bombardowania. W 1937 r. utworzono szkołę pilotażu. Istniało tu także jedno z największych w Europie, Centrum Wyszkolenia Kawalerii.

W czasie II wojny światowej, gdy miasto inkorporowano bezpośrednio do Niemiec, wielu mieszkańców zostało wysiedlonych, a część eksterminowano. W 1944 r. Niemcy przekształcili miasto w twierdzę. Rosjanie zdobyli Grudziądz po prawie półtoramiesięcznym oblężeniu, 6 marca 1945 roku. Zniszczeniu uległo wówczas 40% zabudowy.

Współczesnie miasto odgrywa ważną rolę jako ośrodek przemysłowy, handlowy, usługowy, administracyjny i kulturalny. Od 1999 r. jest stolicą powiatu w województwie kujawsko-pomorskim.

Nota bibliograficzna

  • Dzieje Grudziądza, red. J. Danielewicz, Grudziądz 1992.
  • Otręba Z., Grudziądz. Kronika miasta, Gdańsk 2007.
  • Die Stadt und der Landkreis Graudenz. Aus sieben Jahrhundert deutschen Geschichte, Osnabrück 1976.

 

Drukuj