Pierwsi Żydzi zaczęli osiedlać się w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XVIII wieku. Gmina żydowska uzyskała samodzielność najprawdopodobniej w początkach XIX wieku. Założono wówczas cmentarz. Działał już wówczas, w wynajmowanym budynku, dom modlitw. W latach czterdziestych XIX w. przystąpiono do budowy murowanej synagogi. W okresie międzywojennym (1920–1939) znajdowała się ona przy obecnej ulicy Mickiewicza. Budowę ukończono w 1844 r. W jednej z przybudówek z nią sąsiadujących znajdowała się tzw. mała synagoga – bet midrasz.

Stabilizacja polityczna i postępująca liberalizacja ustawodawstwa regulującego funkcjonowanie społeczności żydowskiej w Królestwie Pruskim w XIX w. sprzyjała rozwojowi gminy. Liczba ludności żydowskiej w mieście systematyczne rosła aż do lat osiemdziesiątych XIX w. W 1885 r. gmina grudziądzka liczyła 926 osób. Następnie regres demograficzny sprawił, że liczba Żydów w Grudziądzu stopniowo malała. W ościennych miejscowościach zjawisko to było bardziej zauważalne. Aby zabezpieczyć potrzeby religijne mieszkających w nich Żydów zaczęto podporządkowywać je większym skupiskom np. jeszcze przed pierwszą wojną światową gminie w Grudziądzu podporządkowano jako filię gminę żydowską w Radzyniu Chełmińskim[1.1]. Grudziądzcy Żydzi, na ogół lepiej sytuowani finansowo i należacy do elit władzy w gminie, w części poddawali się przyspieszonym procesom asymilacyjnym. Przykładami służą np. dzieje Arona Bohna czy Juliusa Engela. Obaj z czasem zasiedli w Radzie Miejskiej. Jednak, jak się wydaje, zwolennicy tradycji nadal odgrywali istotną rolę. Świadczyć o tym może fakt założenia w 1908 r. Bractwa Pogrzebowego. Charakterystyczne było też zaangażowanie się wielu grudziądzkich Żydów w rozwój operacji bankowych i industrializację. Aron Bohn w 1824 r. założył „Dom Bankowy”, a S. Salomon w 1865 r. firmę kredytową. Dużym zakładem była także uruchomiona w 1862 r. Odlewnia Żelaza i Emaliernia Herzfeld-Victorius. Żydowscy akcjonariusze sfinansowali również utworzenie fabryki maszyn rolniczych.

Po powrocie Grudziądza w granice odrodzonej Polski w 1920 r. miasto w ciągu kilkunastu kolejnych miesięcy opuściło ponad 200 rodzin tzw. niemieckich Żydów, co stanowiło element ogólnej emigracji Niemców z Rzeczypospolitej w tamtym okresie. Pozostało tylko 15 rodzin, określających się mianem Niemców wyznania mojżeszowego. Zaczęli za to napływać Żydzi z innych ziem polskich. Między obiema grupami dochodziło wewnątrz gminy do tarć i sporów. W rok po powrocie miasta do Polski zarejestrowano w nim tylko 260 osób wyznania mojżeszowego. W 1928 r. było ich około 500, w 1934 r. – 675, a w 1938 r. – 730.

W 1920 r. przeprowadzono wybory do władz gminnych. Przewodniczącym zarządu wybrano Henryka Belgrada (wyjechał w 1921 r. do Berlina). Zastąpił go Michał Jakubowski. Obok nich w składzie zarządu zasiadali: Simon Bernstein, Dawid Israelowicz, Lesser Praser. W dziewięcioosobowej radzie reprezentantów aż 8 jej członków zaliczało się do tzw. Żydów niemieckich. Kolejne wybory przeprowadzono w 1926 r. Przewodniczącym rady reprezentantów wybrano G. Reutensteina. Poza nim w składzie rady znaleźli się: F. Hernes, J. Szydłowski, J. Szpitzer, A. Alter, B. Grossmann, D. Jacob, N. Rosenbaum, G. Rojzman. Wewnętrzne spory uniemożliwiły wyłonienie składu zarządu. Ostatecznie prezydent Grudziądza wyłonił Tymczasowy Zarząd Komisaryczny w składzie: S. Kornfeld (w 1929 r. zastąpił go Rautstein), N. Rosenbaum, J. Szpitzer. Urzędował od 19 marca 1927 do 1933 r. W przeprowadzonych kolejnych wyborach w maju 1933 r. w zarządzie gminy znaleźli się: J. Stuhlman, J. Szpitzer, S. Temmersohn, Z. Guttmann, A. Kożuszman, M. Kohn, M. Cukierman, J. C. Altman. Skład ten utrzymywał się do wybuchu wojny.

 W latach dwudziestych XX w. spory między miejscowymi a napływowymi Żydami nie sprowadzały się wyłącznie do aspektów osobistych i o to, która z grup utrzyma dominującą pozycję we władzach gminy. Znaczącą rolę odgrywały kwestie liturgiczne. Dla napływowych liturgia typowa dla judaizmu reformowanego, której hołdowali miejscowi, była trudna do przyjęcia. Gdy ci ostatni dążyli do ustanowienia w gminie „niemieckiego” rabina Bernsteina, przybysze przeforsowali odrzucenie jego kandydatury, uzasadniając to brakiem kwalifikacji. Gmina pozostała bez rabina. Obowiązki religijne pełnił kantor Wais. W latach trzydziestych XX w. było dwóch kantorów: Graustein i J. D. Cwajgiel. Ten ostatni pełnił także obowiązki rzezaka. Z dniem 1 września 1930 r. obowiązki rabina objął Abram Icek Bromberg. Urodził się w Ostrowi Mazowieckiej, prawdopodobnie w 1909 roku. Ukończył w Warszawie Państwowe Seminarium dla Nauczycieli Religii Mojżeszowej. Był to jego pierwszy rabinat po studiach. Został zatwierdzony na stanowisku dopiero w lipcu 1935 roku. Zwłoka ta była skutkiem zlekceważenia obowiązującej ordynacji wyborczej. Dopiero po przeprowadzeniu wyborów w początkach 1935 r. i przegłosowaniu jego kandydatury, został powołany do pełnienia urzędu. Cieszył się dużym szacunkiem miejscowych Żydów. Prawdopodobnie pełnił także obowiązki rabina wojskowego garnizonu grudziądzkiego.

W okresie międzywojennym (1920–1939), gmina wyznaniowa w Grudziądzu obejmowała swoim zasięgiem obszar powiatu grudziądzkiego, fragment powiatu wąbrzeskiego (Buczek Wielki, Buczek Mały, Jarantowicze, Łopatki Polskie, Łopatki Niemieckie, Zaskocz) oraz położoną w powiecie chełmińskim wieś Rudę. W 1932 r. jej granice powiększono o resztę powiatu chełmińskiego z Chełmnem, działając na podstawie przepisów o nowym podziale terytorialnym gmin żydowskich w województwach poznańskim i pomorskim.

Strukturę zawodową grudziądzkich Żydów należy uznać za typową. Dominowali kupcy i rzemieślnicy. Mniejszą rolę odgrywały inne zawody.

Struktura społeczno-zawodowa ludności żydowskiej w Grudziądzu w latach 19201939

Zawód lub stanowisko Liczba osób
Kupców i hurtowników 62
Rzemieślników Około 30
Robotników kilkudziesięciu
Właścicieli nieruchomości 8
Przemysłowców 4–5
Dyrektorów 3
Restauratorów 4
Kierowników 2
Inżynierów 2
Buchalterów 2
Domokrążców 2
Drukarzy 2
Kantorów 2–3
Nauczycieli religii 1–2
Dentystów 1
Adwokatów i notariuszy 1
Agentów handlowych 1
Rabinów 1
Pracowników administracji 1
Użyteczności publicznej 1

Zajmujący się handlem i rzemiosłem najczęściej wynajmowali mieszkania w najstarszej części miasta przy ulicach: Toruńskiej, 3 Maja (nazywano ją „grudziądzkimi Nalewkami”), Placu 23 Stycznia, Starej, Długiej, Groblowej, Szewskiej, Klasztornej, Wybickiego, Mickiewicza, Sienkiewicza, Starym Rynku. Poza centrum miasta mieszkało tylko kilkunastu Żydów. W wyniku emigracji wielu kupców zmniejszyła się liczba placówek handlowych, głównie żydowskich. Napływający do miasta Żydzi odkupili część przedsiębiorstw, głównie mniejszych, prowadzących obrót na mniejszą skalę. Cieszyły się one uznaniem wielu uboższych konsumentów, mimo że oferowane wyroby były gorszej jakości. Pod wpływem bojkotu żydowskich sklepów wielu właścicieli wydłużyło godziny pracy (od. 7.00 do 19.00), skuteczniej też reklamowali swoje produkty i firmy.

Kilku Żydów prowadziło w międzywojniu duże sklepy i składy np. „Bazar” – F. Hermes, „Bławat Łódzki” – Jakub Bzura, „Dom Konfekcyjny” i „Salon Mody” – W. Szmechel,  „Towarzystwo Konfekcyjne” – Kiewie, Rosenbaum i Koliwer, „Dom Towarowy” – R. Halberstadt, sklep i hurt bławatów „Odzież” – W. Kornfeld, „Tanie Źródło” – P. Chliwner, „Źródło Taniości” – A. Płachta, „Tani Zakup” – A. Schwarz, „Conrad” – M. Horowicz i G. Rojzman, „Firma A. E. Fitelberg”, „Warszawski Skład Łóżek” – Jakub Rosenberg, sklep z konfekcją i bławatami – „Bracia Jakoby”, „Salon Mód” – J. Wozetka, „Własna Praca” – I.Lichtenstein; działał również sklep J. Szydłowskiego i Wejsmana.

Żydowscy kupcy zajęli czołowe pozycje w handlu tapetami, linoleum, składy żelaza, wyrobów żelaznych, części samochodowych. Wśród hurtowników można wymienić: J. Rosenberga (hurtownia skóry); C. Jacoba, M. Lieberta, A. Fingla, I. Płonika (skład futer i wyrobów skórzanych); J. Liebelta (magazyn kapeluszy i skład futer); Trzosa, Płomyka, P. Chliwnera, L. Banka (skład towarów krótkich); Israelewicza (składy towarów powroźniczych, juchtowych, porcelany, kryształów i wyrobów ze szkła); F. Hermesa, S. Sempolińskiego, J. Płotnika (składy różnego asortymentu); braci Nobel (skład kawy); F. Hermesa (skład obuwia); Grunwalda i spółkę (skład artykułów dla mężczyzn); M. Szmalca (skład mebli); Padrona i Kurzawę (skup oraz eksport i import: wełny, zboża, ziemiopłodów, bydła); M. Markowicza, W. Główkę (skup oraz eksport i import: zboża, ziemiopłodów, bydła). Restaurację prowadzili J. Szydłowski i W. Główka.

W branży przemysłowej swoją obecność zaznaczyli bracia S. i F. Halperinowie oraz A. Desert. Założyli w 1923 r. fabrykę obuwia gumowego. Była to słynna firma Polski Przemysł Gumowy – PePeGe, od której pochodzi m. in. nazwa pepegi, używana do dziś dla butów z gumową podeszwą, zwłaszcza tenisówek. Z czasem rozpoczęto produkcję rękawic chirurgicznych, opon samochodowych, węży gumowych. Wiele wyrobów eksportowano m.in. do Rumunii, Danii, Austrii, Łotwy i Gdańska. W latach największej prosperity (1927–1929) zatrudniano 5200 osób. Wkrótce jednak bracia Halperinowie wspólnie z kierownikiem działu handlowego J. Belouscem znaleźli się w areszcie. Na fabrykę nałożono karę skarbową w wysokości 20 mln zł i na trzy lata wprowadzono nadzór sądowy. Sprawował go także Żyd – lidzki przemysłowiec, fabrykant obuwia gumowego „Arial” – S. Mełup. Z czasem w latach trzydziestych fabryką zarządzał Z. Guttman. Mimo rozlicznych trudności, choć na znacznie mniejszą skalę, działała do wybuchu wojny.

Dużym zakładem była także założona w 1862 r. Odlewnia Żelaza i Emaliernia Herzfeld-Victorius, zatrudniająca przed wielkim kryzysem gospodarczym lat 30. XX w. – 1450 osób oraz Spółka Akcyjna Zjednoczonych Maszyn Rolniczych „Unia”, gdzie w sezonie pracowało tysiąc osób.

Sommerfeldowie byli właścicielami największej w Polsce filii fabryki pianin. E. Sommerfeld był współwłaścicielem fabryki mebli, a M. Mache – właścicielem drukarni. W 1931 r. grudziądzki Żyd założył fabrykę mydła „Rekord”. Wśród rzemieślników w okresie międzywojennym samodzielne warsztaty prowadziło 2 stolarzy, 2 lutników, 3 kapeluszników, 8–10 krawców, 2 kuśnierzy, 2 złotników, 2 zegarmistrzów, 4 piekarzy, 5 rzeźników, 10 szewców, 2–4 cholewkarzy, 4 garncarzy, 6–8 fryzjerów. Większość zakładów reprezentowała branże: skórzaną, spożywczą i tzw. przemysł lekki.

W połowie lat dwudziestych i w latach trzydziestych XX w., środowiska propagujące postawy antysemickie cieszyły się w Grudziądzu znaczącymi wpływami. Obok typowych działań skierowanych przeciw ludności żydowskiej, jak wybijanie szyb w oknach i witrynach sklepowych, malowanie haseł, zamalowywanie szyb i reklam, rozrzucanie ulotek i nawoływanie do bojkotu, w Grudziądzu miały miejsce bardziej drastyczne przypadki. 21 listopada 1931 r. grudziądzka młodzież szkół średnich sprowokowała zajścia antysemickie. Jedną osobę dotkliwie pobito. W czerwcu 1932 r. doszło do pobicia i postrzelenia Żyda przez członków Obozu Wielkiej Polski. W Grudziądzu wydawano dwa najbardziej napastliwe na Pomorzu antysemickie pisma – „Między Oczy” (po zmianie tytułu „Prawda w Oczy”, następnie „Głos Grudziądzki”) oraz „Samoobrona”. W Grudziądzu intensywnie działało Towarzystwo „Rozwój”. W marcu 1931 r. jego członkowie zorganizowali kurs antyżydowski o charakterze instruktarzowym[1.2].

Nieruchomości gminy wyceniono w 1938 r. na 101 tys. zł a ruchomości na 19 tys. zł. Gmina nie była zadłużona.  Najważniejszymi elementami jej majątku były: synagoga, którą w 1924 r. poddano kapitalnemu remontowi oraz cmentarze.

Starszy cmentarz, założony w początkach XIX w., znajdował się na południowy wschód od centrum miasta w części wydzielonej Parku Miejskiego. Brama wejściowa do nekropolii znajdowała się przy ulicy Parkowej. Od wschodu i południa cmentarz sąsadował z cmentarzem ewangelickim. W 1908 r. obejmował powierzchnię 0,5099 ha. Na jego terenie znajdowały się budynki gospodarcze, kostnica i dom stróża cmentarnego. W 1939 r. wartość cmentarza wyceniono na 20 tys. zł. Został zniszczony przez Niemców w 1940 r. Jego powierzchnię zniwelowano.

Nowy cmentarz  założono w latach trzydziestych XIX w. w Małym Tarpnie, leżącym na północny wschód od centrum miasta (obecnie ul. Sowińskiego). W 1908 r. obejmował powierzchnię 0,1328 ha. W 1921 r. jego granice tworzyły czworokąt o wymiarach: 36,4 m x 38,8 m x 35,4 m x 37,05 m. W okresie międzywojennym dokonywano na nim sporadycznych pochówków. Został zdewastowany w czasie II wojny światowej. Resztki macew dotrwały do lat osiemdziesiątych XX [1.3]. Innymi elementami infrastruktury gminnej były: budynek chederu przy ul. Groblowej z dużym placem, który służył za boisko. W 1930 r. do podstawowej szkoły religijnej uczęszczało około 40 dzieci. Nauczycielem był Ber Wajsberg, a od 1934 r. religii nauczał Natan Mekler. W tym samym budynku co cheder, mieściły się pomieszczenia czytelni, biblioteki i tzw. lokal rozrywkowy. Gmina w okresie świąt, prowadziła kuchnię rytulaną dla żołnierzy garnizonu grudziądzkiego. Istniały także dwie koszerne jadłodajnie. Gmina utrzymywała także rzeźnię rytualną drobiu. W 1939 r. wartość synagogi wyceniono na 45 tys. zł, przybudówkę z bet midraszem na 10 tys. zł, cmentarz z budynkiem mieszkalnym i kostnicą – na 20 tys. zł, łaźnię rytualną – na 2 tys. zł, rzeźnię rytualną drobiu – na tysiąc złotych, nieruchomość ze szkołą i innymi pomieszczeniami – na 28 tys. zł.  Wartość ruchomości używanych do wykonywania kultu religijnego oszacowano na 12 tys. złotych[1.4].

Wiekszość grudziądzkich Żydów opuściła miasto przed wkroczeniem Niemców. Na gminę nałożono dwie kontrybucje, w wysokości 20 tys. i 10 tys. zł. Pozostałych zmuszono do wyjazdu do Generalnego Gubernatorstwa przed końcem 1939 r., przy czym koszty podróży musieli pokryć z własnych środków. Według innej wersji, około 100 Żydów w zostało aresztowanych, wkrótce po tym, jak 6 września i 3 października 1939 r. wywieszono plakaty nakazujące Żydom i mischlingom (osobom pochodzącym z rodzin mieszanych) zgłaszanie się do siedziby Gestapo przy ul. Młyńskiej 19. Następnie przewieziono ich, najprawdopodobniej w październiku 1939 r., do miejscowości Grupa w powiecie świeckim i rozstrzelano. Synagogę zburzono w 1940 r. Zniszczono także cmentarz[1.5].

Po wojnie do Grudziądza napłynęła bliżej nieokreślona grupa Żydów. Stanowili, jak można sądzić, społeczność kilkudziesięcioosobową. Co ciekawe, w przeciwieństwie do większości odradzających się społeczności żydowskich na Pomorzu, nie powołali oddziału Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Wynikało to zapewne z faktu, że w większości byli zawodowymi żołnierzami ludowego Wojska Polskiego, którym ze względu na ówcześnie obowiązującą poprawność polityczną, nie wypadało oficjalne angażować się w działalność żydowskiej organizacji. Inni zapewne nie chcieli przyznawać się do swego pochodzenia. Część, mimo politycznych zawirowań, szukała jednak wsparcia w instytucjach żydowskich. Świadczyć o tym może fakt, że w latach sześćdziesiątych XX w. bydgoski oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce rozszerzył działalność m.in. na Grudziądz. Po tzw. wydarzeniach marcowych 1968 r. ostatni Żydzi opuścili miasto[1.6].

Nota bibliograficzna

  • Alicke K.-D., Graudenz/Weichsel (Westpreußen), [w:] Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, Gütersloh 2009, t. 1, kol. 1549–1551.
  • Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z Pomorza i Wielkopolski wschodniej w okresie międzywojennym (1918/20–1939), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2006, nr 1.
  • Nowak Z. H., Żydzi w granicach dzisiejszej diecezji toruńskiej (przed 1939 r.), [w:] Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 1, Toruń 1994.
  • Sziling J., Eksterminacja Żydów na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1945, [w:] Emancypacja – asymilacja – antysemityzm. Żydzi na Pomorzu w XIX i XX w., Toruń 1995.
  • Wołos M., Cmentarze żydowskie w województwie pomorskim w latach 19201939, [w:] Gminy wyznaniowe żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920–1939). Zbiór studiów, red. J. Sziling, Toruń 1995.

 

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Nowak Z. H., Żydzi w granicach dzisiejszej diecezji toruńskiej (przed 1939 r.), [w:] Diecezja Toruńska. Historia i teraźniejszość, t. 1, Toruń 1994, s. 60.
  • [1.2] Wojciechowski M., Antysemityzm na Pomorzu w okresie międzywojennym, [w:] Emancypacja – asymilacja – antysemityzm. Żydzi na Pomorzu w XIX i XX w., Toruń 1995, ss. 52–54.
  • [1.3] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Urząd Wojewódzki Pomorski w Bydgoszczy 1945–1950, sygn. 891; Wołos M., Cmentarze żydowskie w województwie pomorskim w latach 19201939, [w:] Gminy wyznaniowe żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920–1939). Zbiór studiów, red. J. Sziling, Toruń 1995, ss. 225–226.
  • [1.4] Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z Pomorza i Wielkopolski wschodniej w okresie międzywojennym (1918/20–1939), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2006, nr 1, ss. 75, 81.
  • [1.5] Sziling J., Niektóre problemy okupacji hitlerowskiej w Grudziądzu (19391945), „Rocznik Grudziądzki” 1970, t. V–VI, s. 450; Sziling J., Eksterminacja Żydów na Pomorzu Gdańskim w latach 1939–1945, [w:] Emancypacja – asymilacja – antysemityzm. Żydzi na Pomorzu w XIX i XX w., Toruń 1995, ss. 87–88.
  • [1.6] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Komitet Wojewódzki Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej w Bydgoszczy, sygn. 51/XV/7 t.1.