Po raz pierwszy Grabowiec wzmiankowany był w źródłach w 1268 r., jako drewniany gród obronny, leżący na szlaku handlowym z Włodzimierza Wołyńskiego do Zawichostu. Jego zadaniem była kontrola przeprawy przez Wieprz. Pierwsza wzmianka o Grabowcu jako mieście pochodzi natomiast z 1366 r., z okresu po zhołdowaniu księstwa bełskiego przez Kazimierza III Wielkiego. Od 1388 r., aż do pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. Grabowiec pełnił funkcję stolicy powiatu, najpierw w należącym do książąt mazowieckich księstwie bełskim, a następnie — od 1462 r. — w województwie bełskim, wchodzącym w skład Korony.

Najprawdopodobniej w 1394 r. (lub w 1388 r.) książę bełski Ziemowit IV dokonał ponownej lokacji miasta na prawie polskim (?). Podstawą rozwoju miasta stało się rzemiosło – wytwarzano tu głównie narzędzia żelazne, wyroby kołodziejskie, odzieżowe i obuwnicze, a także sól i piwo. W styczniu 1447 r. Władysław I — książę mazowiecki i bełski, relokował miasto na prawie magdeburskim. Ta właśnie data jest powszechnie uznawana przez historyków za moment uzyskania przez Grabowiec praw miejskich. Wiązał się z tym napływ nowych osadników, przybywających głównie z Mazowsza.

Wiek XVI przyniósł liczne najazdy Tatarów, które zniszczyły miasto wraz z zamkiem i zdziesiątkowały mieszkańców. Aby ratować ośrodek, nie mogący podnieść się z upadku po napaści tatarskiej w 1500 r., król Jan I Olbracht uwolnił Grabowiec od ceł i podatków na okres 6 lat. Przywilej ten został później potwierdzony przez króla Zygmunta I Starego, który poszerzył ulgi i przywileje mieszkańców miasta, ponownie spustoszonego przez Tatarów w 1506 r. Na poprawę sytuacji osady znacząco wpłynęło jednak dopiero pojawienie się ok. 1570 r. ludności żydowskiej, zajmującej się handlem. Król Zygmunt III Waza nadał prawo do organizowania dodatkowego targu w środę oraz trzech jarmarków.

Wojny drugiej połowy XVII w. ponownie zahamowały rozwoju miasta. Zmniejszyła się liczba mieszkańców Grabowca, zmieniła się także struktura demograficzna tutejszej ludności, wśród której coraz liczniejszą grupę stanowili Żydzi, zastępujący chrześcijan w centrum miasta. Okres rozbiorów i zmiana przynależności terytorialnej przyczyniły się do dalszego upadku. Po zajęciu przez wojska austriackie latem 1772 r. miasto utraciło status powiatowego, a w 1807 r. przeszło w ręce prywatne. W 1809 r. zostało włączone do Księstwa Warszawskiego (departament lubelski), a po kongresie wiedeńskim w 1815 r. znalazło się w granicach Królestwa Polskiego (województwo, a następnie gubernia lubelska). W latach zaboru rosyjskiego (1815–1918) Grabowiec stał się zubożałym, prowincjonalnym ośrodkiem. W 1869 r. odebrano mu prawa miejskie, przekształcając w wieś, której status ma do dziś.

Pod koniec XIX w. osada miała charakter rolniczo-rzemieślniczy, a mieszkająca tu ludność żydowska zajmowała się handlem. Oprócz ludności katolickiej i żydowskiej, w Grabowcu i okolicach mieszkała także duża grupa Rusinów, od końca XVI stulecia pozostająca w unii z Kościołem Katolickim (unici). Po likwidacji unii przez władze rosyjskie w 1875 r., pomimo oporu wiernych, nakazano im przejść na prawosławie. Po ukazie tolerancyjnym z 1906 r. część potomków unitów przeszła z kolei na katolicyzm obrządku łacińskiego.

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. rozpoczął się względnie dobry okres dla osady, która pomimo zniszczeń z czasów I wojny światowej oraz skromnych zasobów materialnych zaczęła rozwijać się zarówno pod względem demograficznym, jak i gospodarczym. Większość mieszkańców stanowili wówczas Żydzi. Gmina należała do województwa lubelskiego, powiat zamojski.

25 września 1939 r. do Grabowca weszły wojska sowieckie, witane entuzjastycznie przez działaczy lokalnych organizacji lewicowych. Tego samego dnia czerwonoarmiści dokonali brutalnego mordu na 59 żołnierzach polskich. Po tygodniu okupanci wycofali się za Bug, a 10 października 1939 r. pojawili się tu żołnierze Wehrmachtu. W lutym 1943 r. rozpoczęła się masowa akcja wysiedleńcza, w trakcie której niemal wszystkich mieszkańców osady przesiedlono do obozu przejściowego w Zamościu. Część dzieci z Grabowca, spełniających tzw. wymogi rasowe, została wysłana do Niemiec i poddana germanizacji. W opuszczonych przez Polaków gospodarstwach osiedlano Ukraińców przesiedlanych z powiatu zamojskiego.

W lutym 1944 r. Grabowiec został wyzwolony przez oddziały Armii Krajowej, czego efektem było powstanie wiosną 1944 roku tzw. Rzeczypospolitej Grabowieckiej. W odwecie, w czerwcu 1944 r., osada została spacyfikowana przez Niemców. 25 lipca 1944 r. do Grabowca wkroczyła Armia Czerwona. W czasie działań wojennych miasteczko zostało niemal doszczętnie zniszczone – spalono ponad 720 budynków. W czasie wojny i okupacji zginęło ok.  2,2 tys. mieszkańców gminy, w tym niemal cała ludność żydowska, zgładzona przez Niemców w Sobiborze. Po 1945 r. wysiedlono ludność ukraińską.

W latach 1975–1998 Grabowiec znajdował się w granicach województwa zamojskiego, a od 1999 r. — ponownie lubelskiego (powiat zamojski).

Bibliografia

  • Górak J., Podcieniowa zabudowa miasteczek Lubelszczyzny, Zamość 1996.
  • Jaroszyński W., Siedem wieków Grabowca, Lublin 1991.

 

Drukuj