Zajmująca się handlem ludność żydowska pojawiła się w rolniczo-rzemieślniczym Grabowcu już około 1570 r., co w sposób znaczący wpłynęło na rozwój ośrodka. Choć w 1630 r. mieszkało tu zaledwie 20 osób wyznania mojżeszowego, zajmujących wspólnie jeden dom, w ciągu kolejnych lat ludność żydowska stała się najliczniejszą grupą etniczno-wyznaniową w mieście. Żydzi grabowieccy zajmowali się głównie handlem miodem, prowadzeniem wyszynku i arendy miejskiej, a także lichwą[1.1].

Począwszy od XVIII w., szybko bogacący się miejscowi Żydzi wykupywali parcele położone wokół rynku, wypierając tym samym ludność chrześcijańską z centrum miasta. Sytuacja ta była o tyle specyficzna, że Żydzi w Grabowcu, w przeciwieństwie do Żydów w innych miastach Lubelszczyzny, nie posiadali jasno określonego statusu prawnego. Wiadomo, iż przed 1716 r. w Grabowcu powstała synagoga, a w XIX w. także łaźnia, mykwa i dom modlitw, który w 1887 r. spłonął, lecz został odbudowany w 1891 roku. Około 1720 r. założono w Grabowcu pierwszy cmentarz żydowski. Powiększony w roku 1772, działał do końca XIX w. W 1891 r. założono nowy cmentarz, który funkcjonował do 1942 roku. W 1765 r., bezpośrednio przy rynku mieszkali wyłącznie Żydzi. Znajdowało się tu 13 domów żydowskich, a w nieco dalszej odległości od rynku – kolejnych 19, za którymi znajdowały się ogrody i zabudowania należące do mieszczan chrześcijańskich[1.2].

Po pożarach miasta w 1814 i 1838 r., w których spłonęły łącznie 193 domy, część rodzin żydowskich przeniosła się do innych miasteczek, co spowodowało znaczne zmniejszenie liczby mieszkańców Grabowca. W 1860 r. mieszkało tu ok. 1000 Żydów, 570 katolików oraz niespełna 500 prawosławnych. Podobnie jak w większości podobnych miasteczek w regionie, ludność chrześcijańska zajmowała się głównie uprawą roli i rzemiosłem, ludność żydowska zaś prowadziła handel, wyszynk i trudniła się furmaństwem[1.3].

W XIX w. w Grabowcu uwidoczniły się silne wpływy chasydyzmu. Działo tu kilka dworów oraz wiele różnych sztybli, w których spotykali się zwolennicy poszczególnych dynastii chasydzkich.

W 1865 r. na 2117 mieszkańców, ludność chrześcijańska (katolicy i prawosławni) stanowiła 1113 osób, zaś ludność żydowska – 1004, stanowiąc 47,4% ogółu. W 1869 r., gdy decyzją władz carskich Grabowiec utracił prawa miejskie i stał się osadą, mieszkało tu 958 Żydów, stanowiących niemal 48% mieszkańców. W 1897 r. wśród 3362 mieszkańców miasta było 1717 Żydów[1.4], zaś w roku 1904 – 2167 Żydów, stanowiących niemal połowę (49,6%) populacji[1.5].

Społeczność żydowska, choć zróżnicowana pod względem ekonomicznym i politycznym, podobnie jak w większości porównywalnych ośrodków na Lubelszczyźnie, stanowiła grupę dość wyraźnie odizolowaną pod względem kulturowym od chrześcijańskiej mniejszości. Przeważającą część miejscowej społeczności żydowskiej stanowili drobni kupcy i ubodzy rzemieślnicy – szewcy, krawcy, kamasznicy, rzeźnicy i piekarze, prowadzący działalność głównie na potrzeby własnej społeczności[1.6]. Niewielką część żydowskiej społeczności Grabowca stanowili bogaci kupcy, posiadający duże składy bławatne i składy z konfekcją. Podczas gdy bogaci i średniozamożni Żydzi, skupiali się wokół tradycyjnych instytucji gminnych, duża część młodych, wywodzących się z najuboższych rodzin członków żydowskiej społeczności Grabowca, zasilała grono zwolenników ruchu lewicowego, w tym – komunistycznego oraz ruchów syjonistycznych.

Okres międzywojenny cechuje rozwój życia politycznego i społeczno-kulturalnego organizowanego przez żydowskich mieszkańców Grabowca. Powstało tu wówczas wiele partii i organizacji, wśród których szczególnie silną pozycję zdobyli syjoniści.

Przed wybuchem II wojny światowej w Grabowcu mieszkało 2356 Żydów, zajmujących się przede wszystkim handlem, w tym także skupem zboża i płodów rolnych oraz rzemiosłem. Istniała tu wówczas synagoga i pięć domów modlitwy oraz dwa kirkuty – stary, założony 1720 r. oraz nowy – powstały w 1891 r. Działało tu siedem chederów, a także biblioteka żydowska, którą prowadził Fink Moszko-Kiwa.

Po wybuchu drugiej wojny światowej, na tereny Polski wtargnęli Niemcy (01.09.1939), a następnie Sowieci (17.09.1939). 25.09.1939 r. do Grabowca weszły wojska radzieckie, które po tygodniu wycofały się z osady. Wraz z Armią Czerwoną za Bug udało się ok. 200 członków grabowieckiej gminy żydowskiej – zarówno młodych komunistów, jak też reprezentantów starszego pokolenia. Część z nich dołączyła do działających w okolicy oddziałów partyzanckich, część zaś udała się do Związku Radzieckiego.

10 października 1939 r. w mieście pojawili się Niemcy, którzy z chwilą zakończenia działań wojennych rozpoczęli represjonowanie ludności żydowskiej. Wszyscy Żydzi od 10 roku życia zostali zobowiązani do noszenia opasek z Gwiazdą Dawida, rekwirowano towary pochodzące z żydowskich sklepów i warsztatów. Wkrótce utworzono tu także getto dla pozostałych w Grabowcu ok. 2 tys. Żydów. Zimą 1941/1942 miejscowym Żydom skonfiskowano futra, rękawice, czapki futrzane i złoto. 21.05.1942 r. Niemcy zastrzelili w Grabowcu 33 Żydów.

08.06.1942 r., przeprowadzono selekcję, w wyniku której Niemcy zamordowali wszystkich chorych i niepełnosprawnych mieszkańców getta, pozostałe osoby zatrudniono do pracy przymusowej na rzecz Rzeszy. Pod koniec czerwca 1,2 tys. Żydów z getta w Grabowcu przepędzono pieszo do odległej o 12 km stacji kolejowej w Miączynie, skąd zostali wywiezieni do Sobiboru. Pozostałe osoby zginęły podczas likwidacji getta w październiku 1942 roku[1.7]. Nieliczne rodziny żydowskie z Grabowca przetrwały ukryte w lesie oraz wśród ludności chrześcijańskiej. Wielu żydowskich mieszkańców Grabowca przeżyło natomiast wojnę w Związku Radzieckim.

Nota bibliograficzna

  • Grabowiec, [w:] Pinkas hakehillot Polin: entsiklopedyah shel ha-yishuvim ha-Yehudiyim le-min hivasdam ve-`ad le-ahar Sho'at Milhemet ha-`olam ha-sheniyah, t. VII, red. A. Wein, B. Freundlich, W. Orbach, Jerusalem 1999, ss. 122–124.
  • Grabowiec, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, t. I, New York 2001, s. 449.
  • Jaroszyński W., Siedem wieków Grabowca, Lublin 1991
  • Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918, red. A. Koprukowniak, Lublin 2000.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Jaroszyński W., Siedem wieków Grabowca, Lublin 1991, s. 24.
  • [1.2] Jaroszyński W., Siedem wieków Grabowca, Lublin 1991,  ss. 49–51.
  • [1.3] Jaroszyński W., Siedem wieków Grabowca, Lublin 1991,  ss. 104–105.
  • [1.4] Grabowiec, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During Holocaust, red. S. Spector, t. I, New York 2001, s. 449.
  • [1.5] Miejskie społeczności lokalne w Lubelskiem 1795–1918, red. A. Koprukowniak, Lublin 2000, s. 18.
  • [1.6] Jaroszyński W., Siedem wieków Grabowca, Lublin 1991, ss. 119–134.
  • [1.7] Grabowiec, [w:]The Encyclopedia of Jewish Life Before and During Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 449.