Pierwsze wzmianki o Żydach w Grodkowie pochodzą z 1324 roku[1.1]. Ich obecność jest potwierdzona w dokumentach z 1367 roku[1.2].

Fala pogromów i wygnań ludności żydowskiej, która dotknęła Śląsk w połowie XV w., została wywołana przez żarliwe kazania franciszkańskiego mnicha Jana Kapistrano (1386–1456), który jako generalny inkwizytor został wyznaczony przez papieża Mikołaja V do odbycia misji w Niemczech i Polsce. Kapistran w swoich kazaniach nawoływał do pokuty, ascezy i obrony przed Turkami, husytami i Żydami, których oskarżał o znieważanie hostii[1.3]. M. in. z tego powodu ok. 1458 r. wypędzono Żydów z Grodkowa[1.4].

Pomimo że w następnych latach Żydzi nie mogli mieszkać w Grodkowie, to w XVII w. w mieście istniała ul. Żydowska (Judengasse, obecnie ul. Wyspiańskiego), co wskazywałoby na obecność Żydów.

W lutym 1808 r. władze pruskie zniosły wszystkie przywileje feudalne cechów i miast, włączając w to zniesienie przywilejów de non tolerandis Judaeis. Od tej pory Żydzi mogli za zgodą władz osiedlać się we wszystkich śląskich miastach i swobodnie nabywać nieruchomości. W takich okolicznościach w 1809 r. Żydzi ponownie osiedlili się w Grodkowie[1.1.1]. W mieście mieszkało wówczas 24 Żydów, którzy stanowili 1,4% ogółu mieszkańców.

W 1833 r. utworzono cmentarz żydowski. Od 1854 r. żydowska gmina w Grodkowie posiadała salę modlitw, która znajdowała się w prywatnym domu ślusarza przy ówczesnej Breslauerstraße (obecna ul. Wrocławska). Prowadziło do niej osobne wejście z tyłu budynku. Za użytkowanie pomieszczenia gmina płaciła właścicielowi nieruchomości czynsz. W 1861 r. w Grodkowie żyło 87 Żydów (2,3% ogółu mieszkańców). Utrzymywali się oni głównie z krawiectwa, szewstwa i handlu.

Około 1890 r. dom modlitwy w Grodkowie przeniesiono do nowo wybudowanego prywatnego domu kupca Karla Laqua przy ówczesnej Neißerstraße 3 (dzisiejsza ul. Sienkiewicza). W nieznanym roku dom modlitwy został przeniesiony do pomieszczenia w budynku przy Königstraße[1.5].

Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego Grodków pozostał w granicach Niemiec.

Akcję bojkotu antyżydowskiego w Grodkowie przeprowadzono – podobnie jak w całych Niemczech – w sobotę 1 kwietnia 1933 r. W 1933 r. w Grodkowie mieszkało 36 Żydów. Jednym z najbogatszych Żydów w mieście był w owym czasie kupiec Hirsch.

W Grodkowie podczas „nocy kryształowej” naziści zdewastowali synagogę. Doszło wówczas do próby wypędzenia z miasta wszystkich Żydów[1.6].

W 1940 r. w Grodkowie żyło jeszcze 11 Żydów. Ich los nie jest znany. Najprawdopodobniej zostali oni deportowani do gett w Generalnym Gubernatorstwie.

Po II wojnie światowej społeczność żydowska w Grodkowie nie zdołała się odbudować (zob. Żydzi śląscy po II wojnie światowej).

Nota bibliograficzna

  • Cebulka W. M., Dzieje Żydów na Śląsku ze szczególnym uwzględnieniem Grodkowa i okolic od XII do XX wieku, Grodków 2009.
  • Cebulka W., Dzieje kościołów i wyznań w Grodkowie, Grodków 1999.
  • Rosenthal F., Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 34.
  • Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. 5.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Cebulka W., Dzieje kościołów i wyznań w Grodkowie, Grodków 1999, s. 73.
  • [1.2] Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. 5s. 29.
  • [1.3] Graetz H., Historia Żydów, t. 7, Warszawa 1929, s. 54–56; Walerjański D., Z dziejów Żydów na Górnym Śląsku do 1812 roku, „Orbis Interior. Pismo Muzealno-Humanistyczne” 2005, t. 5s. 29.
  • [1.4] Rosenthal F., Najstarsze osiedla żydowskie na Śląsku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 34, ss. 3–27.
  • [1.1.1] Cebulka W., Dzieje kościołów i wyznań w Grodkowie, Grodków 1999, s. 73.
  • [1.5] Cebulka W. M., Dzieje Żydów na Śląsku ze szczególnym uwzględnieniem Grodkowa i okolic od XII do XX wieku, Grodków 2009.
  • [1.6] Cebulka W., Dzieje kościołów i wyznań w Grodkowie, Grodków 1999, s. 75.