Cmentarz żydowski w Goniądzu położony jest na południe od miejscowości, po prawej stronie drogi do Downar, 200 metrów od cmentarza katolickiego (obecnie ul. Mickiewicza 15)  [1.1].  

Pierwsza źródłowa wzmianka o cmentarzu pochodzi z inwentarza kościoła goniądzkiego z 24 września 1782 roku: „I mogiłki mają [Żydzi – przy. autora] sobie wyznaczone od miasta, na stai 60, gdzie grzebią zmarłych. Z których mogiłk opłacają miastu podług zgody, a do kościoła wpłacają zł 20, mięsa ćwierci 3 i łoju kamień 1, corocznie oddają”[1.2].

W wyniku zniszczeń z okresu drugiej wojny światowej oraz lat późniejszych, do dziś na terenie cmentarza zachowało się kilkadziesiąt pomników lub ich fragmentów, jak również ślady mogił ziemnych. Większość z nagrobków prezentuje dość rzadki typ macewy ukrytej w betonowym "kapturze". Wśród traw można odnaleźć też pojedyncze nagrobki wykonane z prostych, nieociosanych kamieni granitowych.

W pierwszych dniach wojny niemiecko-radzieckiej, według powojennych zeznań w dn. 6.07.1941 r. i 13.07.1941 roku, na terenie cmentarza doszło do egzekucji. Zginęło wówczas 59 Żydów i 3 Polaków podejrzewanych o współpracę z komunistami. W pracy "Pogromy i mordy ludności żydowskiej w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie latem 1941 roku w świetle relacji ocalałych Żydów i dokumentów sądowych", zamieszczonej w opracowaniu IPN pt. "Wokół Jedwabnego", Andrzej Żbikowski przytacza zeznania świadków: "Balonowski wezwał Perkowskiego oraz komendanta policji Potockiego i oświadczył im, że otrzymał od Niemców rozkaz, aby wszystkich Żydów oskarżonych o współpracę z komunistami oraz aresztowanych trzech Polaków wymordować. Wykopano dół na cmentarzu. (....) Któryś z policjantów uderzył dwóch pierwszych Żydów młotkiem w tył głowy, rozbijając im czaszki i ludzie ci wpadli do dołu. (....) Ogółem zamordowano wówczas 20 ludzi w różnym wieku, w tym i kobiety".[1.3]

Cmentarz został wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-448/91.

W 2005 r. grupa młodzieży z Izraela, Polski i USA wykonała na cmentarzu prace porządkowe.

Spis macew z cmentarza żydowskiego w Goniądzu jest dostępny na stronie Fundacji Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich: http://cemetery.jewish.org.pl/list/c_72 [dostęp: 30.12.2014].

Drukuj

Przypisy

  • [1.1] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Studniarek A., Żydzi goniądzcy w okresie międzywojennym, „Białostocczyzna” 2001, t. 1-2 (61-61), s. 130
  • [1.2] ŻIH, Dział Dokumentacji Zabytków, Kloza J., Maroszek J., Dzieje Goniądza w 450 rocznicę praw miejskich, Białystok-Goniądz 1997, s. 49
  • [1.3] szerzej: Żbikowski A., Pogromy i mordy ludności żydowskiej w Łomżyńskiem i na Białostocczyźnie latem 1941 roku w świetle relacji ocalałych Żydów i dokumentów sądowych, [w:] Wokół Jedwabnego, red. Paweł Machcewicz i Krzysztof Persak, Warszawa 2002, t. 1, ss. 159-271