Stary cmentarz żydowski w Gliwicach przy ul. Na Piasku założono w 1815 roku. Teren pod założenie nekropolii został zakupiony przez gminę żydowską w Gliwicach już jednak w 1795 roku. Znajdował się poza terenem zabudowanym, na przedmieściu Piasek. Wcześniej gliwiccy Żydzi chowali swoich zmarłych w Wielowsi i Mikołowie.

Cmentarz zajmuje powierzchnię 0,5961 ha, którą podzielono na siedem kwater, oddzielonych od siebie alejami. Pochowano tutaj ok. 1500 osób. Większość z nagrobków wykonano z szarego piaskowca. Zachowały się typowe zdobienia nagrobne oraz inskrypcje w języku niemieckim i hebrajskim. W części środkowej cmentarza, na niewielkim wzgórzu, umieszczono kwaterę dla zasłużonych członków gminy żydowskiej. Pochowano tutaj ok. 150 zmarłych. Wśród nagrobków wyróżnia się grobowiec rodziny Fleischerów (1921–1929). Najstarszym nagrobkiem zachowanym w tej kwaterze jest grób Aarona Danzigera (1765–22.01.1815).

W 1936 r. członek towarzystwa pogrzebowego Chewra Kadisza, Ismar Gossmann, sporządził spis wszystkich zachowanych nagrobków. Według jego spisu w owym czasie na cmentarzu znajdowało się 1445 nagrobków. Na cmentarzu Na Piasku chowani byli Żydzi pochodzący z Gliwic, Nysy, Wielwosi, Łabęd, Bytomia, Pilchowic, Strzelec Opolskich, Ujazdu i Legnicy. Najczęściej powtarzającymi się nazwiskami były: Kochmann, Schlesinger, Freund, Troplowitz, Lustig, Frankel, Silbergleit, Steinitz, Krebs, Friedländer i Hamburger. Prawdopodobnie w roku 1844 lub 1845 wprowadzono numerację nagrobków. Przy pomocy specjalnej farby ponumerowano wówczas wszystkie pomniki. Numery są widoczne na tylnej części nagrobków.

Ostatni pogrzeb na starym cmentarzu odbył się w lutym 1937 roku. Pochowano wówczas Ernestine (Ester) Hahn (1860 – 23.02.1937), córkę Eliezera Kohena. W sierpniu 1939 r. cmentarz odebrano Gminie Żydowskiej, po czym przekazano Zrzeszeniu Żydów w Niemczech. Następnie w czerwcu 1943 r. Zrzeszenie Żydów zostało zmuszone do odsprzedania terenu na rzecz Gestapo. W ten sposób Niemcy pozyskiwali żydowskie nagrobki jako materiał kamieniarsko-budowlany. Po zakończeniu wojny w 1945 r. miejscowa ludność dopuściła się wielu kradzieży cennych nagrobków (granit, marmur), które były niezwykle cenne dla celów budowlanych. Cmentarz oficjalnie zamknięto dla celów pogrzebowych w 1953 roku.

Do dzisiejszego dnia na terenie cmentarza zachowało się ok. 700 nagrobków. Najstarszy z nich należy do Berl Cecilii (Zulka), córki Natana (04.04.1733 – 07.08.1816). Najbardziej okazałym jest stojący przy głównej alei cmentarnej grobowiec rodziny gliwickiego przemysłowca Bendixa Meyera (26.06.1846 – 26.06.1900). Został on wybudowany w formie wolnostojącej kaplicy, wzniesionej w stylu neoklasycystycznym. Kaplica jest zwieńczona w swoich szczytowych narożach wazami przykrytymi kirem. Innym interesującym miejscem jest szpaler 28 grobowców znajdujących się przy murze cmentarza. Grobowce przypominają starożytne portale z obramowaniami w postaci kolumn lub półkolumn, na których umieszczono belkowanie z nazwiskiem rodziny zmarłych. Pochowano tutaj: Salomona i Friedricke Troplowitzów (zm. 1869 i 1884), dr med. Louisa Silbergleita (zm. 1870), Abrahama i Henriettę Zeplerów (zm. 1886), Maxa, Paulę i Josefa Kleczewskich (zm. 1931, 1924 i 1922), Nathana i Johanna Franklów (zm. 1887), Simona i Emmę Freundów (zm. 1893), oraz Isaaka i Rosel Frohlichów (zm. 1897 i 1884). Grobowiec rodziny Lubowskich jest całkowicie pozbawiony tablic z epitafium.

Teren cmentarza otoczony jest murem z bramą. Przy głównym wejściu znajdują się ruiny dawnego domu przedpogrzebowego. Został on zdewastowany podczas II wojny światowej, a w latach 80. XX w. przejściowo pełnił funkcję warsztatu stolarskiego.

W 1956 r. cmentarz został odebrany gminie żydowskiej, a jego właścicielem został Skarb Państwa. W listopadzie 1973 r. ówczesne władze miasta podjęły próbę likwidacji cmentarza (miała tędy przebiegać nowa droga), jednak w 1976 r. władze wojewódzkie anulowały decyzję o jego likwidacji, argumentując że obiekt przedstawia dużą wartość historyczną i artystyczną. W 1988 r. Fundacja Rodziny Nissenbaumów na prośbę miejscowych Żydów z Kongregacji udzieliła dotacji na remont cmentarza. Pieniądze te wraz z innymi środkami uzyskanymi przez Kongregację wykorzystane zostały na częściową renowację budynków cmentarnych, zaliczonych do zabytków klasy „0". W 2008 r. powstało  Stowarzyszenie na rzecz Dziedzictwa Żydowskiego w Gliwicach „Pamięć – Zikaron”. Głównym celem Stowarzyszenia jest opieka nad cmentarzami żydowskimi w Gliwicach, w pierwszej mierze nad starym cmentarzem przy ul. Na Piasku; z inicjatywy organizacji dr Aleksander Niedzielski z Politechniki Śląskiej przygotował projekt renowacji domu przedpogrzebowego.

Bibliografia

  • Walerjański D., Zatarty ślad  historia cmentarzy żydowskich w Gliwicach, [w:] Żydzi Gliwiccy, red. B. Kubit, Gliwice 2006.
Drukuj