Synagoga w Gwoźdzcu powstała prawdopodobnie w 1640 roku. Była wysoką na ok. 15 m budowlą drewnianą, na planie nieregularnego wielokąta bliskiego prostokątowi, o konstrukcji zrębowej z lisicami (sala główna), albo sumikowo-łątkowej (sień, babiniec), albo szkieletowej, obitej deskami (przedsionek), nakrytą łamanym dachem polskim (tzw. krakowskim). Część centralną przekrywała ośmiokątna kopuła; pod nią znajdowało się główne pomieszczenie – kwadratowa sala modlitwy dla mężczyzn o rozmiarach 11,3 x 11,3 m. Babińce znajdowały się w części północnej i południowej oraz na galerii ponad przedsionkiem.

Nie wiadomo, czy budowniczymi byli Żydzi, czy też najęci rzemieślnicy. Obiekt był kilkakrotnie przekształcany. Najstarsza była część centralna. Przed 1729 r. przebudowano sklepienie; dodano także sień, babińce oraz ceglaną przybudówkę w narożniku południowo-zachodnim, tzw. bóżniczkę, pełniącą rolę chederu oraz ogrzewanego domu modlitwy, czynnego w okresie zimowym. Przed 1910 r. przeprowadzono remont. Po raz pierwszy synagoga została poważnie uszkodzona wskutek pożaru w okresie pierwszej wojny światowej. W międzywojniu przystąpiono do odbudowy. Jednak w okresie drugiej wojny światowej została całkowicie zniszczona przez Niemców.

Wyposażenie synagogi stanowiły m. in. wysoki, dwukondygacyjny, polichromowany aron ha-kodesz oraz bima w formie altany ośmiobocznej, także polichromowana, z latarnią na szczycie. Szczególna sława synagogi wiązała się jednak z wypełniającymi ją polichromiami, stworzonymi przez: Icchaka Bera, jego syna (znanego tylko z tekstu inskrypcji), „mistrza w świętej robocie” Izraela ben Mordechaja Liśnickiego (Lissnitzkiego) z Jaryczowa (datowanie po ok. 1652), Izraela ben Mordechaja Szena, a następnie odrestaurowanymi przez Icchaka ben Jehudę ha-Kohena z Jaryczowa w 1729 roku. Zarówno sufity, jak i ściany, pokrywały całkowicie wielobarwne malowidła o motywach biblijnych, przeplatane wersami biblijnymi, przysłowiami i skrótami. Na ścianie wschodniej aron ha-kodesz flankowały przedstawienie stołu na chleby pokładne (od północy) oraz wizerunek menory (od południa). Na innych ścianach znajdowały się także m. in. ilustracja Przypowieści Praojców, zwierzęta symboliczne (tygrys, orzeł, jeleń, lew), medaliony z napisami; sceny ukazujące: niedźwiedzie wspinające się na drzewo po miód, wilka porywającego jagnię, bociana z wężem w dziobie; wizerunki zwierząt: wiewiórki, koguta, królika (zająca) itd. Wszystko wkomponowano w architekturę fantastyczną oraz ornamentykę geometryczno-roślinną (porównywaną do motywów dekoracyjnych wschodnich dywanów), wykonaną farbami klejowymi, techniką malarską przypominającą tworzenie aplikacji i haftów. Warto podkreślić, że pomimo działalności kilku malarzy w różnych okresach, zasada kompozycji pozostała niezmienna. Odnotowano także wyraźne podobieństwa i związki z analogicznymi polichromiami w Chodorowie, Jabłonowie i Kamionce Strumiłowej[1.1].

„Odkrywcą” tego zdumiewiającego dzieła sztuki dla świata artystycznego stał się w latach 1890–1898 Karol Maszkowski, który wyniki swoich badań pozostawił w rękopisie pt. Bożnica drewniana w miasteczku Gwóźdźcu, zawierającym bardzo dokładne rysunki dokumentacyjne[1.2]. Pojawia się w nim m. in. data 1729 jako rok wykonania dekoracji kopuły. Niestety, Maszkowskiemu wskutek uszkodzenia tekstu nie udało mu się odczytać inskrypcji z podpisami Icchaka Bara i jego syna z 1652 r. oraz samego Izraela Liśnickiego[1.3]

Zrekonstruowany dach synagogi w Gwoźdzcu stał się kluczowym elementem galerii „Miasteczko”, stanowiącej część wystawy głównej Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie. Jego wnętrze pokrywa, tak jak w oryginale, wielopoziomowa polichromia o kilku pasach, przypisywana najczęściej Izraelowi Liśnickiemu, ukazująca m. in. fryz z giobków i medalionów z wizerunkami zwierząt, cykl Znaków Zodiaku, Lewiatana, byka Szor ha-Bor, słonia z palankinem itd., o niezwykle skomplikowanym układzie, w którym poszczególne elementy plastyczne przeplatają się kartuszami z napisami, wiciami roślinnymi z kwiatami, owocami oraz wplecionymi w nie ptakami i zwierzętami.

Film Heather Elliott-Famularo ukazujący rekonstrukcję wnętrza synagogi (bez odtworzenia malowideł ścian):

Film Muzeum Historii Żydów Polskich Gwozdziec Re!construction - replica roof of the synagogue installed at the Museum!

Bibliografia

  • Małkowska-Bieniek E., Opowieść o Przymierzu i czasach ostatecznych. Próba analizy ikonograficznej malowideł sklepienia synagogi w Gwoźdźcu, „Biuletyn Historii Sztuki” 2013, nr 2, ss. 295–310.
  • Piechotkowie K. i W., Bramy nieba. Bóżnice drewniane, Warszawa 1996, ss. 208–212.
  • Wyganowska W., O odkryciu polichromii bożnicy drewnianej w Gwoźdźcu pod Kołomyją, „Rocznik Historii Sztuki” 1988, t. XVII.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Opis architektury i malowideł na podstawie: Piechotkowie K. i W., Bramy nieba. Bóżnice drewniane, Warszawa 1996, ss. 208–212.
  • [1.2] Wyganowska W., O odkryciu polichromii bożnicy drewnianej w Gwoźdźcu pod Kołomyją, „Rocznik Historii Sztuki” 1988, t. XVII, s. 432.
  • [1.3] Wyganowska W., O odkryciu polichromii bożnicy drewnianej w Gwoźdźcu pod Kołomyją, „Rocznik Historii Sztuki” 1988, t. XVII, s. 435 i n.