Fragment dzieła A. Heppnera i I. Herzberga Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 493–497, w przekładzie Magdaleny Wójcik.

  1. Jaraczewo

Jaraczewo, miasto od 1519 r., znajdowało się pod panowaniem szlacheckich właścicieli ziemskich i nigdy nie posiadało znaczenia[1.1].

Nie sposób ustalić, kiedy Żydzi po raz pierwszy osiedlili się w Jaraczewie. W każdym razie około 1700 r. istniała tam już zorganizowana społeczność żydowska, ponieważ 9 tamuz 1747 r. [17 czerwca – przyp. red.], jak napisano w dokumencie sporządzonym po hebrajsku[1.2] kszerim [elektorzy – przyp. tłum.] gminy spotkali się, aby wezwać mieszkańców do uregulowania zaległej opłaty za miejsca siedzące w starej, spalonej bożnicy. W tym samym czasie ustalone zostały opłaty za miejsca w nowej synagodze. Dokument podpisali Josef Meseritz i Eisik Hepner.

W 1793 r. gmina liczyła 86 wiernych (na 382 mieszkańców); nie miała żadnych długów[1.3]. W 1800 r. obok 420 mieszkańców (Polaków) było 115 Żydów. Wśród 12 gorzelników 8 było Żydami, wśród 6 krawców – 5 Żydów; do społeczności żydowskiej należeli także kapelusznik, złotnik i potażnik[1.4].

O podatkach opłacanych przez gminę żydowską w Jareczewie bardziej szczegółowych informacji dostarczają dopiero akta od 1835 roku. W tym roku podatek rekrutacyjny wynosił 38 talarów 22 grosze. Zapłaciło go 33 podatników. Łączne dochody i wydatki wyniosły 269 talarów, 22 grosze, 6 fenigów. Rabinowi zapłacono 66 talarów 20 groszy, kantorowi – 56 talarów 15 groszy, służącemu –10 talarów. 30 talarów 10 groszy otrzymano w formie honorariów. Wśród 32 płatników było 2 rzeźników, 9 krawców, piekarz, szklarz i kuśnierz.

W 1836 r. w Jaraczewie było nadal 32 podatników. Wśród nich zostali wymienieni: Isaac Hepner, Abr. A. Hepner, Aron Hepner[1.5], Abr. J. Hepner, David Hepner, Fabisch Hepner[1.6]; ten ostatni przekazał w zapisem w testamencie 100 talarów na rzecz ubogich. 33 Żydów wniosło 37 talarów 15 groszy podatku rekrutacyjnego, a od 28 członków ściągnięto 39 talarów 26 groszy podatku obywatelskiego.

W 1837 r. zebrano jako podatek rekrutacyjny 36 talarów 20 groszy, a z tytułu obywatelstwa – 52 talary 15 groszy. Przewodniczącym gminy był M. Gottstein, a przedstawicielami reprezentacji: Heimann Krauskopf, Is. Hepner i Is. Kuntz.

W 1838 r. 38 członków zapłaciło 20 talarów 9 groszy 6 fenigów podatku rekrutacyjnego, a 40 członków – 58 talarów 15 groszy opłat obywatelskich. W 1839 r. odpowiednio: 37 członków – 24 talary 3 grosze podatku rekrutacyjnego, a 28 członków – 35 talarów 17 groszy opłat obywatelskich.

W 1841 r. podatek rekrutacyjny przyniósł 23 talary 26 groszy (od 36 płatników), opłaty obywatelskie wyniosły zaś 37 talarów 2 grosze (od 32 płatników). W tym samym roku Is. Hepner podarował 50 talarów na budynek szkoły elementarnej.

W 1842 r. 37 członków przekazało 25 talarów 26 groszy z tytułu podatku rekrutacyjnego, a 32 członków – 40 talarów 8 groszy należności obywatelskich. W tymże roku zniesione zostały opłaty dla urzędników, tzw. kibbudim, podobnie jak „napiwki”, które obowiązywały od niepamiętnych czasów. W zamian urzędnicy otrzymali wyrównanie, mianowicie rabin Landsberger otrzymał 69 talarów, kantor – 45 talarów, a służący synagogi – 15 talarów.

W 1843 r. 35 podatników wpłaciło łącznie 292 talary 28 groszy 8 fenigów. W skład komisji szacunkowej wchodził Aron Hepner. Podatek rekrutacyjny wyniósł 39 talarów 15 groszy 9 fenigów.

W 1844 r. całkowity dochód i wydatki wyniosły 247 talarów. Na czele gminy stał Michael Kuntz.

W 1845 r. społeczność podjęła kroki w celu zakupu budynku mieszkalnego. Na ten cel Is. Kuntz przekazał 50 talarów, Is. Hepner – 53 talary, Heimann Krauskopf – 3 talary. Ponadto na zakup srebrnych ozdób do zwoju Tory Is. Kuntz – 3 talary, Is. Hepner – 6 talarów, M. Gottstein – 3 talary, Aron Hepner – 1 talar, Abr. Hepner 6 talarów, dalej Marcus Hepner z Poznania – 10 talarów, Moritz Hepner z Kórnika –  6 talarów, David Hepner ze Śmigla – 1 talara, wreszcie 8 innych ofiarodawców – 8 talarów 6 groszy. Łącznie zebrano 44 talary 6 grosze.

W dniu 27 lutego 1845 r. zaangażowani zostali i wprowadzeni gebbaim [administratorzy synagogi – przyp. red.] Michael Zucker i Aron Hepner. Budżet zamknął się sumą 222 talarów 23 grosze 3 fenigi. W 1846 r. dochód i wydatki wyniosły 240 talarów. 26 grudnia tego roku podatek rekrutacyjny został zniesiony. W 1847 r. dochód wyniósł 255 talarów 29 groszy, a wydatki 247 talarów 29 groszy 9 fenigów.

Także w gminie Jaraczewo wysiłki kolonizacyjne, prowadzone w Prowincji Poznańskiej, spotkały się z żywym zainteresowaniem. Zobowiązano się do wnoszenia rocznej składki w wysokości 15 talarów [chodzi o nieudaną próbę „przebranżowienia” części Żydów do prowadzenia gospodarstw rolnych – przyp. red.].

Przewodniczącym przedstawicieli był w 1847 r. Abraham Hepner. W 1848 r. gabajami byli Manche Guttmacher i Loebel Tischler, a przewodniczącym reprezentacji Michael Zucker. W latach 1849–1850 budżet gminy zamknął się kwotą 328 talarów 29 groszy. Natomiast w latach 1851–1852 wyniósł tylko 148 talarów 15 groszy. Wydatki zmniejszyły się prawdopodobnie przez fakt, że gmina nie musiała już płacić wynagrodzenia rabinowi. Przewodniczącym był Gottstein, rzezakiem – Fränkel.

W 1856 r. gmina liczyła 41 rodzin ze 179 duszami. Rabinem był Marcus Gottstein. Do zarządu należeli: Moritz Gottstein (przewodniczący), M. Littmann, M. Schreiber. Zastępcami byli Abr. Hepner i M. Gutmacher. Radę szkolną tworzyli I. Kuntz i Salomon Hepner[1.7]. Przy gminie działało towarzystwo na rzecz chorych, opieki i pogrzebowe.

W 1859 r. podatników było 32. W 1860 r. doliczono się ich 31; wpłacili łącznie 254 talarów 28 grosze 8 fenigów. W 1863 r. przewodniczącym był M. Guttmacher. W 1867 r. 27 podatników zapłaciło 251 talarów. W 1871 r. było 31 podatników; w 1873 r. – 29 wpłacających; w 1874 r. – 31 podatników.

W 1875 r. kantorem był Apfelbaum (do 1878 roku). W 1876 r. 30 członków wpłaciło 30% na pensję nauczyciela oraz 195 marek na synagogę, razem 1903,60 marki. W okresie 1877–1878 28 podatników wpłaciło 250% stawki, tj. 1972,50 marek (łącznie z opłatami szkolnymi). W latach 1879–1880 doliczono się 27 podatników. Dochody i wydatki wyniosły 2974,25 marki. W latach 1877–1880 Salomon Hepner przekazywał 75 marek rocznie na pensję kantora. W latach 1881–1882 było 21 podatników. Dochody i wydatki wyniosły 1612,50 marek. Do 1887 r. przewodniczącym gminy był Neustadt. W okresie 1895–1896 19 podatników wpłaciło 225% stawki podatku, to jest 913,05 marki; w latach 1900–1901 – 19 podatników wpłaciło 90%, tj. 577,62 marek. W 1903 r. gmina liczyła 72 wiernych w 21 gospodarstwach domowych (na ogólną liczbę 861 mieszkańców). Na czele zarządu stał H. Bärwald. Budżet zamknął się kwotą 1200 marerk. Zebrano 60%. Podatki pośrednie wyniosły 360 marek[1.8].

Wspólnota posiada 17 fundacji [legatów]. Oprócz tego istnieje Fundacja Hepnera, działająca na rzecz nauczycieli w miejskich szkołach podstawowych wszystkich wyznań[1.9].

Nie znaleźliśmy prawie żadnych informacji o rabinach, którzy pracowali w Jaraczewie. Wspomnieć należy jako pierwszego Israela Landsbergera, który urzędował w Jaraczewie około 1834 r., a wcześniej był rabinem w Środzie. Około 1860 r. mieszkał tu rabin Wielner (?)[1.10]. W 1866 r. w Jaraczewie posługiwał rabin Gabriel Hirsch Lewin; był tutaj jeszcze w 1873 roku[1.11]. Od kwietnia 1906 r. Jaraczewo zostało połączone z rabinatem w Koźminie.

O szkolnictwie w Jaraczewie można powiedzieć, co następuje. W 1834 r. w gminie obowiązkowi szkolnemu podlegało 26 chłopców i 20 dziewcząt. Nauczycielem religii był Gottlob Borgheim, który otrzymywał pensję w wysokości 100 talarów. W 1853 r. 44 żydowskich dzieci uczęszczało do szkoły w Chystrowie [właśc. Chytrowo – przyp. tłum.], a 32 Żydów płaciło 69 talarów 10 groszy tytułem opłaty szkolnej, tj. płacili po 13 groszy składki na szkołę od każdego 1 talara podatku klasowego. Wśród wpłacających było 12 gospodarzy, piekarz, szewc, 6 krawców, 2 szklarzy, 2 urzędników (rabin i kantor) oraz 3 posiadaczy ziemi. W 1854 r. zatrudniono nauczyciela Gottsteina; oprócz bezpłatnego mieszkania otrzymywał pensję w wysokości 100 talarów. W 1903 r. w żydowskiej szkole podstawowej w Jaraczewie było już tylko 9 dzieci, nauczycielem był S. Plaut[1.12].

Żydzi z Jaraczewa pełnili funkcje w organach administracji lokalnej. Hermann Neustadt, zmarły w 1902 r., przez ponad 20 lat był sędzią, zastępcą urzędnika stanu cywilnego, skarbnikiem i  księgowym szkoły. W 1904 r. Heimann Hepner pełnił rolę burmistrza.

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Wuttke H., Städtebuch des Landes Posen: Codex diplomaticus; allgemeine Geschichte der Städte im Lande Posen; geschichtliche Nachrichten von 149 einzelnen Städten, Leipzig 1864, s. 323; Warschauer A., Die städtischen Archive in der Provinz Posen, Leipzig 1901, s. 80.
  • [1.2] W posiadaniu rabina dr. Heppnera z Koźmina
  • [1.3] Das Jahr 1793: Urkunden und Aktenstücke zur Geschichte der Organisation Südpreussens, red. R. Prümers, Posen 1896, ss. 488, 615.
  • [1.4] Wuttke H., Städtebuch des Landes Posen: Codex diplomaticus; allgemeine Geschichte der Städte im Lande Posen; geschichtliche Nachrichten von 149 einzelnen Städten, Leipzig 1864, s. 325.
  • [1.5] Pradziadek rabina dr. Heppnera, współredaktora niniejszego dzieła; zmarł w wieku 72 lat, w dzień Rosz Chodesz Adar 5605 [10.03.1845].
  • [1.6] Dziadek radcy komunalnego Marcusa Hepnera. Urodził się 24 grudnia 1824 r. w Jaraczewie, a zmarł 22 września 1905 r. w Krotoszynie.
  • [1.7] Wertheim Ph., Kalender u. Jahrbuch a.d. Jahre 5617, Berlin 1857, s. 128.
  • [1.8] Obecnie zarząd tworzą: Jul. Ziegel, Heim. Hepner i Guttmacher.
  • [1.9] Statistisches Jahrbich des Deutsch-israel. Gemeinde- Bundes, Berlin 1903, s. 27.
  • [1.10] „Allgemeine Zeitung d. Judentums“ 1860, dodatek do nr 28.
  • [1.11] Ok. 1845 r. był w Osiecznej, a ok. 1862 r. w Czempinie.
  • [1.12] Od 1 czerwca w Gostyniu. Szkoła żydowska w Jaraczewie została rozwiązana.