Nowy cmentarz żydowski Gmina Synagogalna w Jeleniej Górze założyła w 1879 r., co było zapewne związane z zapełnieniem dotychczasowej nekropolii. Zlokalizowano go naprzeciwko cmentarza komunalnego, przy Schmiedebergstraße (obecna ul. Sudecka). Na jego terenie w 1887 r. wzniesiono także dom przedpogrzebowy. Wiadomo, że w 1910 r. teren nekropolii został powiększony.

Po II wojnie światowej cmentarz wykorzystywany był do celów grzebalnych przez polskich Żydów mieszkających na terenie Jeleniej Góry. Ostatni pochówek odbył się w 1957 roku.

Procedura przedterminowej likwidacji cmentarza przy ul. Sudeckiej rozpoczęła się w 1970 roku. Potrwała do 1974 r., kiedy to cmentarz został oficjalnie zamknięty dla celów grzebalnych. Konsekwencją tej decyzji była zburzenie domu przedpogrzebowego, rozbiórka muru cmentarnego i splantowanie cmentarza. Pod koniec lat 80. XX w., w związku z budową w bezpośrednim sąsiedztwie nekropolii hotelu „Jelenia Góra” (obecnie „Mercure”), północna część cmentarza została zajęta pod parking. W 1974 r. na jego terenie ustawiono pamiątkowy obelisk – granitowy głaz, na którym umieszczono tablicę z napisem: „Cmentarz żydowski w Jeleniej Górze. Założony w roku 1879, zamknięty w roku 1974”.

Obecnie teren cmentarza obejmuje cztery działki geodezyjne – 186/1 (parking hotelowy), 186/2 (chodnik), 187/1 (cmentarz) oraz 187/2 (chodnik). Do dziś zachowało się kilka zniszczonych nagrobków: Rosel Aptekman (zm. 23 listopada 1938 r.), Mathilde Buttermilch (zm. 1 lutego 1920 r.), Hermana Cohna (zm. 15  grudnia 1906 r.), Wilhelmine Danziger (zm. 26 grudnia 1930 r.), Leona Goldgrabera (zm. 17 lipca 1946 r.) oraz Betty Ucko (zm. 26 stycznia 1941 r.).

Macewy pochodzące ze zlikwidowanego cmentarza żydowskiego trafiły na składowisko kamieni przy ul. Grunwaldzkiej. W tym miejscu w latach 90. XX w. odnalazł je Klaus Ullmann – twórca i założyciel niemieckiej organizacji – Verein zur Pflege Schlesiche Kunst und Kultur e.V. (Towarzystwa Pielęgnowania Kultury i Sztuki Śląskiej). Mimo prób uratowania nagrobków, nie udało się ich zabezpieczyć przed likwidacją gruzowiska. Fragment macewy z inskrypcją w języku hebrajskim, pochodzący z cmentarza żydowskiego przy ul. Sudeckiej, znajduje się w zbiorach Muzeum Karkonoskiego w Jeleniej Górze, gdzie został przekazany jako dar przez jednego z jeleniogórskich kamieniarzy.

Tamara Włodarczyk

Bibliografia

  • Brilling B., Die jüdischen Gemeinden Mittelschlesiens. Entstehung und Geschichte, Stuttgart 1972.
  • Führer durch die jüdische Gemeindeverwaltung und Wohlfahrtspflege in Deutschland 1932-1933 / herausgegeben von der Zentralwohlfahrtsstelle der Deutschen Juden, Berlin 1933.
  • Vogt M., Illustrirte Chronik der Stadt Hirschberg i. Schl. enthaltend eine historisch-topographische Beschreibung derselben seit ihrem muthmasslichen Usprunge bis auf gegenwärtige Zeit, Hirschberg i. Schl. 1876.
  • Wodziński M., Hebrajskie inskrypcje na Śląsku XIII–XVIII wieku, Wrocław 1996.
Drukuj