Żydzi zaczęli osiedlać się w Janowcu w drugiej połowie XVIII wieku. Pojawili się najprawdopodobniej około 1785 roku. Społeczność żydowska już na przełomie XVIII i XIX w. utworzyła gminę. W 1790 r. założono pierwszy cmentarz. Po jego zapełnieniu w 1845 r. oddano do użytku nową nekropolię. Znajdowała się najprawdopodobniej w sąsiedztwie starej. W 1810 r. zbudowano pierwszą synagogę. W 1869 r. przeprowadzono we wszystkich gminach żydowskich prowincji poznańskiej zbiórkę pieniędzy. Część środków przekazano gminie żydowskiej w Janowcu. Dzięki wsparciu finansowemu wzniesiono nową synagogę. Gminie przewodzili rabini: Itzig Abrahamsohn, Lazarus, Leyser Hirsch Paradies (1864–1866), R. S. Lewin (1866–1871).

W następnych latach malejąca liczebnie społeczność żydowska nie mogła utrzymać rabina. Jego obowiązki pełnił dojeżdżający z Rogowa rabin Tobias Cohn. Na miejscu bieżące sprawy rytualne załatwiał kantor A. Lazarus. Gminą w tym okresie kierowali zasiadający w zarządzie S. Schlome i M. Moses, a radzie reprezentantów: H. Schlamm, M. Flanter, Moritz Mannheim, J. Franstädter, W. Pincus, Abraham Schwersenski (zastępcy: M. Schwalbe, Marcus Mannheim, Israel Grün, P. Schlome, Abraham Schillak, J. Abrahamsohn). Statut gminy zatwierdzono 26 lipca 1869 roku. Zarządem gminy w początkach XX w. kierowali: W. Schmul, M. Moses i M. Marcus.

Wraz z równouprawnieniem obywatelskim Żydzi zaczęli zasiadać we władzach miasta. W początkach XX w. – czterech z sześciu radnych miejskich było Żydami (Mannheim, Dr. Goldbaum, Schlome, Schmul). Także podskarbi miejski był członkiem gminy żydowskiej.

W czasie Wiosny Ludów w 1848 r. Żydzi zostali częściowo wygnani z Janowca przez polskich powstańców. Wydarzenie to ostatecznie określiło orientację polityczną miejscowych Żydów, dla których jedynie lojalna postawa wobec państwa pruskiego (niemieckiego) gwarantowała bezpieczeństwo. W drugiej połowie XIX w. wpływy niemieckiej kultury i języka w życiu codziennym janowieckich Żydów stawały się coraz silniejsze.

Rozrastająca się, aż do lat sześćdziesiątych XIX w., społeczność żydowska Janowca w kolejnych dziesięcioleciach zaczęła tracić członków pod wpływem emigracji w głąb Niemiec i asymilacji. W 1903 r. gmina liczyło liczyła 200 członków (40 gospodarstw domowych), w 1910 r. – już tylko około 150[1.1].

Po włączeniu Janowca w granice Polski w 1920 r. wiele rodzin zdecydowało się na wyjazd w głąb Niemiec. Jednak w przeciwieństwie do wielu gmin w Wielkopolsce czy Pomorzu, odpływ nie wpłynął na anarchizację życia gminy. Liczyła ona w 1921 r. lokoło 100 członków, w 1930 r. – 47, w 1932 r. – 50, w 1934 r. – 65, w 1939 r. – około 65. Pozostał kantor i rzezak. Systematycznie, co 6 lat, przeprowadzano wybory do zarządu gminy, mimo przekazania kompetencji uchwałodawczych zgromadzeniu ogólnemu. Gminą od 1924 r. kierowali: Abraham Moses – przewodniczący, Szymon Marcus, Philip Salinger, Adolf Kalata. Prowadzono także regularną gospodarkę budżetową. W 1932 r. gmina w Janowcu została zlikwidowana i podporządkowana gminie żydowskiej w Gnieźnie. Przekazano także jej majątek, na który składały się mieszkalny dom gminny obok synagogi o wartości około 12 000 zł, synagoga wraz z wyposażeniem, oparkaniony cmentarz z karawanem[1.2].

Po wybuchu wojny 1939 r. część Żydów opuściła Janowiec Wielkopolski. Losy pozostałych są niejasne. Najprawdopodobniej zostali wysiedleni do Buku w powiecie nowotomyskim, skąd w październiku 1939 r. zostali przewiezieni do obozu przejściowego Młyniewo pod Grodziskiem Poznańskim, a stamtąd wysiedleni do Generalnego Gubernatorstwa. Ostatecznie prawdopodobnie znaleźli się w Szymanowie w powiecie sochaczewskim. Istnieje jeszcze jedna możliwość. Po wysiedleniu z Janowca trafili go Gniezna, skąd zostali w listopadzie bądź grudniu 1939 r. wywiezieni do Piotrkowa Trybunalskiego lub Łodzi. Być może część rozstrzelano na miejscu[1.3].

Nota bibliograficzna

  • Dąbrowska D., Zagłada skupisk żydowskich w „Kraju Warty” w okresie okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1955, nr 13–14.
  • Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden in den Posener Landen, Koschmin–Bromberg 1904–1908.
  • Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z terenu centralnej i zachodniej Polski w okresie międzywojennym (19181939), cz. 1, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2008.

 

 

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden in den Posener Landen, Koschmin–Bromberg 1904–1908, passim; Makowski K.A., Siła mitu. Żydzi w Poznańskiem w dobie zaborów w piśmiennictwie historycznym, Poznań 2004, passim.
  • [1.2] Archiwum Państwowe w Bydgoszczy. Oddział w Inowrocławiu, Magistrat miasta Janowca Wielkopolskiego, sygn. 90; Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z terenu centralnej i zachodniej Polski w okresie międzywojennym (19181939), cz. 1, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2008, nr 1, Dokument nr 8.
  • [1.3] Dąbrowska D., Zagłada skupisk żydowskich w „Kraju Warty” w okresie okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1955, nr 13–14, s. 175.