Dzisiejszy Jędrzejów na początku XII w. był jeszcze wsią Brzeźnicą — w połowie stulecia nazwę zmieniono na obecną (łac. Andreovia), być może na cześć brata św. Bernarda z Clairvaux lub członka rodu, za­pewne Lisów, osiadłych w pobliskim Mstyczowie.

Punktem zwrotnym w dziejach osady stało się ufundowanie w 1140 r. klasztoru Cystersów przez braci Gryfitów: Jana (Janika), późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego oraz rycerza Klemensa. Pierwsi mnisi, Włosi i Francuzi, przybyli 9 lat później z burgundzkiego opactwa Morimond, jednego z pięciu najważniejszych w zakonie. W 1152 r. działał już szpital klasztorny. Po śmierci Klemensa dzieło wspierania klasztoru podjął jego bratanek Gedko (Gedeon), biskup krakowski. W 1218 r. po rezygnacji z tronu biskupiego w Krakowie do furty cystersów zapukał inny dobrodziej zakonu, znany kronikarz Wincenty Kadłubek. Po śmierci w 1223 r. jego grób stał się celem pielgrzymek; modlił się tu Jan III Sobieski w drodze pod Wiedeń. W 1765 r. papież Klemens XIII ogłosił Wincentego Kadłubka błogosławionym.

W 1195 r. w pobliżu osady stoczono bitwę pomiędzy wojskami Leszka Białego i Mieszka III Starego, walczących o tron krakowski. Wspominał o niej w swojej kronice Wincenty Kadłubek oraz dziejopisarz Jan Długosz.

W 1271 r. Bolesław V Wstydliwy nadał miastu prawa magdeburskie. Mieszczan uwolnił od wypraw wojennych i robocizn przy stawianiu zamków, jednocześnie zostali wyjęci spod jurysdykcji kasztelanów oraz wojewodów, i mieli podlegać jedynie władzy sądowniczej wójta, a ustanowionej według woli opata cystersów. Prawa miejskie Jędrzejowa były potwierdzane przez kolejnych władców.

Miasto utrzymywało ożywione kontakty handlowe z Krakowem, dokąd wywożono m.in. produkty leśne (smoła, maź) i pszczelarskie (miód, wosk). Tędy prowadził szlak solny, a działającą tu komorę celną odnotowano po raz pierwszy w 1363 roku. O zasobności miasta w XVI w. świad­czy najwyraźniej duża ilość rzemieślników, których zgodnie z rejestrem poborowym z 1581 r. działało tu 77. W dobie Rzeczypospolitej szlacheckiej Jędrzejów był miastem zjazdów szlachty, w tym okresie rokoszu Zebrzydowskiego w 1607 r. Wojny drugiej połowy XVII w. oraz początków XVIII w. przyczyniły się do znacznego upadku miasta.

W 1795 r. ziemia jędrzejowska znalazła się po III rozbiorze Rzeczypospolitej w granicach zaboru austriackiego (Galicja Zachodnia), a w 1809 r. — Księstwa Warszawskiego, przekształconego 6 lat później w Królestwo Polskie (zabór rosyjski), początkowo w departamencie, a potem województwie krakowskim. Od 1836 r. miasto podlegało władzom gubernialnym kolejno w Kielcach, Radomiu i ponownie w Kielcach. Na intensywniejszy rozwój miasta w okresie Księ­stwa Warszawskiego wpłynął fakt ulokowania w Jędrzejowie władz rządowych, tj. podprefektury (miasto zostało siedzibą powiatu), Sądu Policji Poprawczej oraz garnizonu wojskowego. Handlowy charakter miasta, zwłaszcza w XVIII w. i na pocz. XIX w. podkreślały liczne jarmarki i cotygodniowe targi. Walne jarmarki jędrzejowskie (głównie handel końmi), uczyniły wtedy z miasta handlowy ośrodek znany nie tylko w kraju, ale i za granicą. W 1819 r. skasowano opactwo — ostatni cysters Wilhelm Ulawski umarł w 1855 roku. Rozległe dobra ziemskie i miasto przeszły na skarb państwa, a zrujnowany klasztor na krótko przejęli reformaci, a następnie kler diecezjalny (parafia od 1913 r.).

W 1867 r. został utworzony powiat jędrzejowski, ale rozwój samego Jędrzejowa zahamowało odebranie praw miejskich w 1869 r. w ramach rosyjskich represji po powstaniu styczniowym. Rangę gospodarczą podniosło dopiero wybudowanie na przełomie XIX i XX w. kilku zakładów przemysłowych, otwarcie stacji kolejowej w 1885 r., uruchomienie kolejki wąskotorowej oraz ustanowienie traktu miechowsko-kieleckiego. W marcu 1915 r. miasto zostało zajęte przez I Brygadę Legionów Piłsudskiego. Komendant zatrzymał się u znanego jędrzejowskiego lekarza i kolekcjonera Feliksa Przypkowskiego. Pod okupacją austriacką Jędrzejów odzyskał w 1916 r. prawa miejskie.

W okresie międzywojennym miasto pozostało ośrodkiem powiatowym w granicach województwa kieleckiego, a do rozwoju miejscowości przyczyniały się liczne instytucje administracyjne i oświatowe. Podczas Niemcy utworzyli tu getto dla ludności żydowskiej — do 1943 r. 6 tys. osób zostało wywiezionych i zamordowanych w obozach zagłady Auschwitz-Birkenau i Treblinka. Rejon miasta był obszarem działania oddziałów partyzanckich Jędrzejowskiego Obwodu Armii Krajowej.

W 1945 r. do Jędrzejowa powrócili cystersi, przybyli klasztoru w Szczyrzycu. W 1989 r. konwent jędrzejowski został podniesiony ponownie do rangi opactwa. Po wojnie Jędrzejów należał do województwa kieleckiego, a od 1999 r. — świętokrzyskiego, pozostając, z przerwą w latach 1975–1998, siedzibą powiatu.

Bibliografia

  • Cystersi — Jędrzejów — Ziemia Jędrzejowska — wspólne dziedzictwo, red. K. Ślusarek. Kraków 2006.
  • Wiśniewski J., Historyczny opis kościołów miast zabytków i pamiątek w jędrzejowskim, Marjówka 1930.
Drukuj