Pierwsi Żydzi pojawili się w Józefowie wraz z lokacją miasta w 1725 r., a wkrótce została tu utworzona samodzielna gmina[1.1]. Żydzi zamieszkiwali w obrębie Rynku oraz przy ulicy Sitarskiej. W kwartale na południe od Rynku, w 1735 r., lub według innych źródeł – w 1744 r. wybudowano pierwszą, drewnianą synagogę, a jeszcze nieco dalej na południe założono cmentarz[1.2]. Gmina szybko rozwijała się pod względem demograficznym, tak iż pod koniec XVIII w. Żydzi stanowili już około 60% mieszkańców. W II połowie XIX w. wzniesiono murowaną, zachowaną do dziś synagogę.

Zajmowali się handlem drewnem, a także rzemiosłem (krawiectwo, szewstwo, czapnictwo), propinacją i wyszynkiem alkoholu, prowadzili też liczne warsztaty znajdujące się na terenie miejscowego kamieniołomu[1.3]. W latach 1824–1841 w mieście działała drukarnia założona przez Szyję Waksa i Dawida Sadię, tłocząca książki hebrajskie a także cyrkularze i druki urzędowe. W latach 30. XIX w. produkcja tej jednej drukarni stanowiła 80% produkcji całego województwa lubelskiego. Ok. 1830 r. powstała kolejna drukarnia, założona przez braci Barucha i Szlomo Zecerów[1.4]. Józefów stał się w ten sposób jednym z najprężniej działających ośrodków drukarstwa w całym województwie lubelskim, a ponad połowa żydowskiej ludności miasteczka zatrudniona była przy produkcji i sprzedaży książek[1.5]. Tłoczone w Józefowie publikacje przeznaczane były zarówno na potrzeby krajowe, jak i na rynki zagraniczne – do Rosji, Rumunii, Mołdawii i Turcji. Drukarnia Waksa nie była jednak w stanie sprostać konkurencji ze strony nowoczesnych drukarni w Warszawie, Lwowie i Wilnie, dlatego została ostatecznie zamknięta po pożarze w 1883 roku[1.6].

W ciągu II połowy XIX w. wielu zwolenników wśród żydowskich mieszkańców Józefowa zdobył ruch chasydzki, skupiony wokół rabinów B. Hercensztoka i Szymona Panczewskiego[1.7]. W miasteczku działały też sztyble skupiające zwolenników cadyków z Góry Kalwarii, Aleksandrowa i Warki. W czasie I wojny światowej założone zostały pierwsze żydowskie organizacje polityczne – komórka Organizacji Syjonistycznej oraz Mizrachi[1.8].

Po I wojnie światowej sytuacja ekonomiczna Żydów w Józefowie była bardzo trudna i pogarszała się wraz z postępującym kryzysem ekonomicznym. Większość rodzin utrzymywała się z drobnego handlu i rzemiosła, a także z dzierżawy sadów i rolnictwa. Istniało tu także kilka większych przedsiębiorstw – m.in. browar oraz fabryka wódek[1.9]. W 1927 r. założono kasę pożyczkową, a w 1929 r. bank spółdzielczy. Mieszkańcy otrzymywali także wsparcie ze strony JOINT-u oraz od dawnych współziomków, którzy wcześniej wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych.

Ze względu na religijny charakter społeczności, w Józefowie stosunkowo późno zaczęły rozwijać się partie polityczne. Największą popularnością cieszyły się partie i organizacje o profilu syjonistycznym: Poalej Syjon i Mizrachi. Działały też komórka Bundu oraz ortodoksyjna Aguda. Pod koniec lat 20. XX w. powstała organizacja młodzieżowa He-Chaluc[1.10]. Przy gminie działała Talmud-Tora i jesziwa, w której studiowało około 50 mężczyzn. W mieście funkcjonowało też kilka chederów, a także – pod auspicjami partii Mizrachi – szkoła sieci Jawne (od 1926 r.) oraz szkoła dla dziewcząt Bet Jaakow prowadzona przez Agudę (od 1928 r.)[1.11]

We wrześniu 1939 r., wraz z wycofującą się Armią Czerwoną, która zawitała tu po 17 września 1939 r. wskutek wczesnych ustaleń pomiędzy okupantami Polski, z Józefowa uciekło na wschód ok.300 Żydów[1.12]. W czasie okupacji Niemcy założyli w Józefowie dwa obozy pracy dla Żydów[1.13]. W marcu 1941 r. utworzone zostało także getto, w którym oprócz miejscowych, znaleźli się Żydzi z wielu okolicznych ośrodków, a także ok. 600 Żydów wywiezionych z Konina[1.14]. Latem 1942 r. w getcie znajdowało się około 1800 Żydów.

W maju 1942 r.grupa gestapowców z Biłgoraja zastrzeliła na ulicach Józefowa około 120 Żydów[1.15]. 13 lipca 1942 r., po selekcji, około 200–400 młodych mężczyzn z getta w Józefowie trafiło do obozów pracy w Lublinie, a pozostałe 1200–1700 osób – głównie kobiety, dzieci i starców, rozstrzelano w masowej egzekucji na Winiarczykowej Górze[1.16]. Egzekucja ta została opisana w książce Ch. R. Browninga, Zwykli ludzie, 101 Batalion Policji Rezerwy i „Ostateczne Rozwiązanie”[1.17]. Wydarzenia upamiętnia też kamienny pomnik znajdujący się na skraju lasu, przy szosie prowadzącej z Józefowa do Biłgoraja.

Na początku listopada 1942 r. pozostałych przy życiu kilkunastu Żydów z Józefowa Niemcy dołączyli do jednego z transportów jadących z Biłgoraja do obozu zagłady w Bełżcu[1.18].

Nota bibliograficzna

  • Browning Ch. R., Zwykli ludzie, 101 Batalion Policji Rezerwy i „Ostateczne Rozwiązanie”, Warszawa 2000.
  • Jozefow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 578.
  • Jozefow, [w:] Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland, t. 7, Jerusalem 1999, ss. 256–258.
  • Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2007.
  • Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 17.
  • [1.2] Jozefow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 578; Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 17.
  • [1.3] Jozefow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 578.
  • [1.4] Jozefow, [w:] Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland, t. 7, Jerusalem 1999, ss. 256258.
  • [1.5] Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2007, s. 25.
  • [1.6] Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2007, ss. 25–26.
  • [1.7] Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990, s. 17.
  • [1.8] Jozefow, [w:] Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland, t. 7, Jerusalem 1999, ss. 256–258.
  • [1.9] Jozefow, [w:] Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland, t. 7, Jerusalem 1999, ss. 256–258.
  • [1.10] Jozefow, [w:] Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland, t. 7, Jerusalem 1999, ss. 256–258; Jozefow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 578.
  • [1.11] Jozefow, [w:] Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland, t. 7, Yad Vashem, Jerozolima 1999, ss. 256–258.
  • [1.12] Jozefow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 578.
  • [1.13] Jozefow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 578.
  • [1.14] Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2007, s. 25.
  • [1.15] Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2007, ss. 25–26.
  • [1.16] Jozefow, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 578; Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2007, s. 25
  • [1.17] Browning Ch. R., Zwykli ludzie, 101 Batalion Policji Rezerwy i „Ostateczne Rozwiązanie”, Warszawa 2000.
  • [1.18] Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2007, s. 26.