Krościenko nad Dunajcem to jedna z najstarszych osad w regionie. Prawdopodobnie istniało już na przełomie XII i XIII w. jako osada służebna nieistniejącego dziś zamku. W 1348 r. Kazimierz Wielki dokonał lokacji na prawie magdeburskim. Z okresu lokacyjnego pochodzi dzisiejszy układ urbanistyczny i rynek. Sam dokument lokacyjny nie dotrwał do naszych czasów – został zniszczony podczas najazdu husytów w 1433 roku. Miasto początkowo znane jako Crosna z czasem zaczęto nazywać Krościenkiem. Położenie na szlaku handlowym (trakt Via Regia) przemierzanym przez karawany kupców i orszaki królewskie, sprawiło, że z czasem miasto stało się ważnym ośrodkiem gospodarczym dla całych Pienin. 

Od XV w. Krościenko wraz z przyległościami należało do starostwa czorsztyńskiego. W 1350 r. w mieście powstała parafia. Od 1565 r. przy parafii działała szkoła. XVII i XVIII w. przyniosły jednak okres stagnacji i upadku miasta. Liczne wojny, konflikty wewnętrzne ze starostami o zachowanie niezależności zakończone buntami mieszkańców (1618–1636), potyczki podczas III wojny północnej (1700–1721), przemarsze wojsk oraz epidemie zrujnowały gospodarkę Krościenka i doprowadziły do niemal całkowitego wyludnienia. W 1770 r. królewszczyzny starostwa czorsztyńskiego pod pretekstem utworzenia kordonu sanitarnego zostały zajęte przez wojska austriackie, co dało początek pierwszemu rozbiorowi Polski.

Po upadku starostwa czorsztyńskiego w 1811 r., miasto wraz z przyległościami stało się jednym z trzech regionalnych dominiów utworzonych przez rząd austriacki. W 1822 r. jako własność skarbu Austrii zostało wystawione na sprzedaż i zakupione przez rodzinę Grossów. Nowi właściciele miasta zwrócili uwagę na tutejsze źródła mineralne oraz ich lecznicze właściwości, wskutek czego zainwestowali w rozbudowę infrastruktury zdrojowej. Wkrótce rozpoczęto budowę łazienek i pierwszych pensjonatów dla gości, dzięki czemu Krościenko nabrało uzdrowiskowego charakteru. Oficjalnie władze państwowe uznały Krościenko za uzdrowisko jednak dopiero w 1934 roku. Od 1835 r. dobra krościeńskie przeszły w ręce nowych właścicieli, kolejno rodzin: Ciechulskich, Kuligów i Dziewulskich.

W dwudziestoleciu międzywojennym Krościenko stało się atrakcyjną miejscowością letniskową, przyciągającą rzesze turystów, dla których miasteczko stanowiło idealną bazę wypadową do nowoutworzonego Pienińskiego Parku Narodowego. Jednak w 1932 r., z powodu zbyt niskiej liczby mieszkańców, Krościenko utraciło prawa miejskie i stało wsią gminną.

W czasie II wojny światowej wiódł tędy szlak Franciszka Koterby, kuriera odznaczonego najwyższym polskim odznaczeniem wojskowym – orderem Virtuti Militari[1.1]. W 1942 r. w miejscowości utworzono tajną organizację o nazwie „Centrala”, sprzeciwiającą się niemieckiej akcji Goralenvolk.

W 1973 r. Krościenko zostało połączone ze Szczawnicą pod nazwą przyjęło nazwę Szczawnica-Krościenko. Wobec nieprzerwanych protestów mieszkańców, w 1982 r. powrócono jednak do stanu sprzed dziewięciu lat[1.2]. Obecnie Krościenko nadal pozostaje czołowym polskim uzdrowiskiem oraz jednym z największych ośrodków turystycznych w Pieninach. Współcześnie ma status wsi, podczas gdy sąsiednia Szczawnica jest miastem.

Nota bibliograficzna

  • Krzan B., Klejnot zagubiony w górach: 700-lecie Krościenka nad Dunajcem, Krościenko nad Dunajcem – Kraków 1998.
  • Koper K., Z dziejów Krościenka nad Dunajcem, Nowy Targ 2006.
Drukuj

Przypisy

  • [1.1] Rustanowicz E., Legendarny Kurier Armii Krajowej z Krościenka, „Prace Pienińskie”, nr 2, ss. 58–59.
  • [1.2] Zarządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska w sprawie zmiany nazwy miasta Szczawnicy–Krościenka w województwie nowosądeckim, „Monitor Polski” 1981, nr 28, poz. 261.