Pierwsza wzmianka o Żydach w Kościerzynie pojawia się dopiero w roku 1732.   

Miejscem osiedlania się była posiadłość starościńska Szydlice, położona w pobliżu miasta, przy głównej arterii łączącej Kościerzynę z Bytowem. W roku 1731 Żydzi mieli tu już własny dom modlitwy, szkołę, i cmentarz, położony w Chwarzenku koło starej Kiszewy, z którego korzystali także Żydzi zamieszkali w okolicznych wsiach.

Po roku 1772 ludność żydowska z Szydlic przeniesiono do zachodniej części miasta. Posiadała ona już wówczas rodzaj zarządu, na którego czele stali dwaj seniorzy podlegający naczelnemu rabinowi Pomorza Zachodniego. Był nim Elchanan ben Samuel Sanwel Aschkenazi, pełniący równocześnie funkcję rabina gminy w Starych Szkotach koło Gdańska. W 1786 roku Kasper Gerson wydzierżawił gminie grunt położony po zachodniej stronie miasta, przy dzisiejszej ulicy 22 Lipca. Tam założony został nowy cmentarz.

W 1812 roku Żydzi przebywający w Kościerzynie otrzymali obywatelstwo miejskie. Posiadali on w tym czasie, oprócz cmentarza, zapewne dom modlitwy, który spłonął w czasie pożaru zabudowy przyrynkowej w czasie pożaru w 1844 roku. Rok później przy ulicy Psiej (obecnie Tkaczyka) została zbudowana synagoga. W jej pobliżu stała łaźnia miejska, z której korzystali Żydzi na równi z innymi obywatelami miasta. Tak pomyślny rozwój gminy spowodował, że w roku 1865 liczyła ona 423 osoby. Z tej zapewne przyczyny otrzymała wówczas rabina nazwiskiem Salvendi; sprawował on swój urząd w latach 1865-1868. Następni znani rabini to Bluh, Singer, Theodor i Munz.

Na przełomie XIX i XX wieku ludność żydowska zaczęła opuszczać ten teren. Przyczyną był prawdopodobnie słaby rozwój przemysłowy terenu oraz budowa dogodnych połączeń komunikacyjnych w stronę Gdańska, Tczewa oraz Starogardu Gdańskiego, Bytowa i Chojnic. Następny ubytek ludności nastąpił po pierwszej wojnie światowej. W 1921 roku w Kościerzynie mieszkało tylko 18 Żydów. Podobnie było w obrębie wsi dawnego powiatu kościerskiego.

Do końca XIX wieku w 14 osadach położonych w trójkącie między Kościerzyną, Skarszewami i Starogardem Gdańskim co najmniej od XVII-XVIII wieku mieszkali Żydzi. Największe skupisko te ludności znajdowało się we wspomnianych już Chwarzankach, gdzie w latach 1761-1772 w posiadłości należącej do starosty kiszewskiego Michała Skórzewskiego przebywało w 1772 roku 49 Żydów. 

Inne skupiska znajdowały się we wsiach: Konarzewo (również należących do Skórzewskich) – w roku 1871 11 Żydów, Stara Kiszewa w roku 1895 – 13, Grabowa Huta w roku 1895 – 9, Kaliszu w 1871 – 6, Podgórki w roku 1871 – 8 i Wysin w roku 1895 – 10 Żydów. Na początku XX wieku (1910) Żydzi pozostali już tylko w Starej Kiszewie – czterech i Konarzewie – trzech oraz w sześciu innych wsiach. Ogółem w powiecie pozostało 28 Żydów.

Po pierwszej wojnie światowej liczba ich spadła do 1 osoby w 1931 roku. Dla Kościerzyny w tym samych roku znana jest tylko wspólna liczba ze Skarszewami – 33 osoby. Później wzrosła ona nieznacznie, wiadomo jedynie, że w 1939 roku 43 Żydów z całego powiatu uległo eksterminacji. Miejscami kaźni były: obóz przejściowy w Kościerzynie, cmentarz żydowski koło Skaryszew i okolice Starej Kiszewy.

 

Bibliografia

  • Domańska H.,, Kamienne drzewo płaczu, Gdańsk 1991, ss. 38-40
  • Alicke K.L., Lexikon der jüdischen Gemeinden im deutschen Sprachraum, Monachium 2008.
Drukuj